Yapay Zekâdan Sonra Öğrenme: Cevaplar Hazırsa Eğitim Ne İçin Var?
Yapay zekâ saniyeler içinde yanıt verebiliyorsa okullar en çok ihtiyaç duyduğumuz insani yetkinlikleri nasıl geliştirebilir?
Yong Zhao
Yüzyıllardır okullar basit bir varsayımla işledi: Bilgi kıttır, öğretmenler bu bilgiye sahiptir ve öğrenciler onu edinmelidir. Müfredattan öğretime, sınavlardan diplomalara uzanan kapsamlı sistemler bu varsayım üzerine kuruldu.
Yapay zekâ, bu varsayımı savunmayı giderek zorlaştırıyor.
Bugün öğrenciler saniyeler içinde açıklamalara ulaşabiliyor, yazılar üretebiliyor, matematik problemlerini çözebiliyor ve karmaşık soruları araştırabiliyor. Bir zamanlar ciddi bir öğrenme süreci gerektiren işler, artık birkaç komutla, en azından yüzeysel olarak, tamamlanabiliyor.
Bu durum iki temel soruyu gündeme getiriyor: Yanıtlar elinizin altındaysa öğrenmek ne anlama gelir? Bilgiye kolay erişim bizi daha zeki mi kılar, yoksa zihinsel açıdan zayıflatır mı?
Benim yanıtım şu: Öğrenmenin geleceğini yapay zekâ belirlemez. Yapay zekânın zihinsel gelişimin mi, yoksa gerilemenin mi aracı olacağını, bizim öğrenme anlayışımız belirler.
Yapay Zekâ Yanıt Verebiliyorsa Okullar Ne Öğretmeli?
Temel sorun, yapay zekânın öğrenmeyi gereksiz hâle getirmesi değil. Asıl mesele, okulların geleneksel olarak öğrenme kabul ettiği şeylerin sınırlarını açığa çıkarması.
Bir sorunun yanıtını bilmek, bir problemi anlamakla aynı şey değildir. Bir yazı üretmek, söyleyecek anlamlı bir sözü olmakla aynı şey değildir. Matematiksel bir denklemi çözmek, matematiğin ne zaman ve neden önemli olduğunu bilmekle aynı şey değildir.
Yapay zekâ çağında okulların üç temel dönüşümü benimsemesi gerektiğine inanıyorum.
Birincisi, standartlaştırılmış öğrenmeden kişiselleştirilebilir öğrenmeye geçiş.
Her çocuk; güçlü yönleri, ilgi alanları, tutkuları ve potansiyeliyle benzersiz bir insandır. Buna rağmen okullar, geleneksel olarak herkesten büyük ölçüde aynı içeriği öğrenmesini ve başarısını aynı standartlara göre kanıtlamasını bekledi.
Yapay zekâ, farklı bir eğitim anlayışını destekleme fırsatı sunuyor: Her öğrencinin kim olduğunu, nelere önem verdiğini, hangi alanlarda iyi olduğunu ve gelecekte kim olabileceğini keşfetmesine yardımcı olan bir eğitim.
Bu, temel yetkinliklerden vazgeçmek anlamına gelmez. Bütün öğrencilerin toplumsal yaşama katılabilmek için yeterli bir bilgi ve beceri temeline ihtiyacı vardır. Ancak bu temelin ötesinde eğitim, farklı öğrencilerin farklı alanlarda üstün başarıya ulaşmasının önünü açmalıdır.
İkincisi, soruları yanıtlamaktan anlamlı problemler bulmaya ve çözmeye geçiş.
Okullar, geleneksel olarak öğrencileri başkalarının sorduğu soruları yanıtladıkları için ödüllendirdi. Yapay zekâ, bu tür soruların birçoğunu yanıtlamakta son derece başarılı.
İnsanlar için giderek daha önemli hâle gelen beceri ise ele almaya değer problemleri fark etmek, anlamlı sorular sormak, muhakeme etmek ve başkaları için değer taşıyan çözümler üretmek.
Öğrencilerden çevre sorunları hakkında bir yazı yazmalarını istemek yerine, neden yaşadıkları yerdeki bir çevre sorununu belirlemelerini ve uygulanabilir bir çözüm geliştirmelerini istemeyelim? Yapay zekâ, araştırma, analiz ve tasarım süreçlerinde onlara yardımcı olabilir. Ancak neyin önemli olduğuna, kimlerin ihtiyaçlarının dikkate alınması gerektiğine ve geliştirdikleri çözümlerin gerçekten işe yarayıp yaramadığına öğrenciler karar vermelidir.
Üçüncüsü, bireysel rekabetten insanların birbirine ihtiyaç duyduğunu esas alan bir anlayışa geçiş.
Geleneksel eğitim, öğrenmeyi büyük ölçüde bireysel bir başarı olarak görür. Öğrenciler notlar, sıralamalar ve diplomalar için rekabet eder.
Oysa insanlar iş birliği yaparak gelişir. Okullar, öğrencilerin kendilerine özgü yetenekleriyle katkıda bulunmalarına, farklılıkların değerini anlamalarına, başkalarıyla iş birliği yapmalarına ve birlikte değer üretmelerine yardımcı olmalıdır.
Amaç yalnızca daha bilgili ya da iş bulma olasılığı daha yüksek bireyler yetiştirmek değildir. Daha iyi, daha barışçıl ve daha müreffeh bir toplum kurabilecek insanlar yetiştirmektir.
Bilgiye Kolay Erişim Öğrenmeyi Güçlendirir mi, Zayıflatır mı?
Yapay zekânın çaba gösterme alışkanlığını, hafızayı ve eleştirel düşünmeyi zayıflatacağı yönündeki kaygı yerindedir. Ancak yeni değildir.
Yazının, basılı kitapların, hesap makinelerinin, bilgisayarların ve internetin yaygınlaşmasına da benzer kaygılar eşlik etti. Bir işi yapmak için gereken çabayı azaltan her teknoloji, insanların hangi becerileri kullandığını ve hangilerini yitirebileceğini de değiştirir.
Yapay zekâ da bu açıdan bir istisna değildir.
Öğrenciler yapay zekâyı düşünmeden ödev tamamlamak için kullanırsa gerçekten daha az öğrenebilir. Her yanıt için yapay zekâya bel bağlarlarsa temel bilgilerini ve muhakeme becerilerini geliştiremeyebilirler.
Ancak bunun tam tersi de aynı ölçüde mümkündür.
Yapay zekâ; öğrencilerin mevcut bilgilerinin ötesine geçen soruları araştırmasına, geri bildirim almasına, farklı bakış açılarını değerlendirmesine, fikirlerini sınamasına ve geleneksel sınıflarda yeterince yer bulamayan ilgi alanlarının peşinden gitmesine yardımcı olabilir.
Farkı belirleyen, öğrencilerin neyi başarmaya çalıştığı ve yapay zekâyı bu süreçte nasıl kullandığıdır.
Yazı yazmak için yapay zekâ kullanan iki öğrenciyi düşünelim.
Biri, yapay zekâdan yazıyı üretmesini ister, küçük değişiklikler yapar ve teslim eder. Ödevini tamamlamıştır ama çok az şey öğrenmiş olabilir.
Diğerinin ise gerçekten önemsediği bir sorusu vardır. Kanıtları araştırmak, varsayımları sorgulamak, karşıt görüşleri incelemek ve yazısını geliştirmek için yapay zekâyı kullanır. Savunduğu görüşün ve bunun sonuçlarının sorumluluğu kendisinde kalır.
Her iki öğrenci de yapay zekâ kullanmıştır. Ancak öğrenme deneyimleri arasında derin bir fark vardır.
Çaba ve hafıza konusundaki yaklaşımımızı da yeniden düşünmeliyiz. Çaba göstermek, tek başına öğretici değildir. Zorlanmak, anlamlı bir amaca hizmet ettiğinde öğrenmeye katkı sağlar. Benzer biçimde öğrencilerin dünyayı anlamak ve sağlıklı değerlendirmeler yapabilmek için yeterli bilgiye ihtiyacı vardır. Ancak her şeyi ezberlemek ne mümkündür ne de arzu edilir.
Eleştirel düşünme, yalnızca bilgiye erişimi kısıtlayarak değil; sorgulayarak, değerlendirerek, deneyerek ve üzerine düşünerek gelişir.
Yapay zekâ, zihinsel uğraşın yerini aldığında düşünmeyi zayıflatabilir. Daha anlamlı bir zihinsel uğraşa olanak tanıdığında ise kavrayışı derinleştirebilir.
Fikirlerden Eyleme Geçmek
Bu olanaklar, meslektaşlarım ve eğitimcilerle birlikte geliştirdiğim iki girişime yön veriyor.
İlki, kişiselleştirilebilir öğrenme, problem bulma ve çözme, ayrıca insanların birbirine ihtiyaç duyduğu anlayışı üzerine kurulu, yapay zekâ destekli öğrenme platformu YEE AI.
YEE AI, önceden belirlenmiş içeriği daha verimli biçimde sunmak yerine öğrencilerin güçlü yönlerini ve ilgi alanlarını keşfetmesine, anlamlı problemleri belirlemesine, başkalarıyla iş birliği yapmasına, öğrenme süreçlerini ve katkılarını belgelemesine yardımcı olmayı amaçlıyor. Yapay zekâ, öğrencilerin kendi öğrenmeleri üzerindeki söz ve karar hakkını genişletmeli, yaratıcılıklarını geliştirmeli; öğrenmelerini kontrol eden bir başka mekanizmaya dönüşmemelidir.
İkinci girişim ise etki edebildikleri alanlarda eğitimi dönüştürmeye kararlı öğretmenleri ve okul yöneticilerini buluşturan uluslararası topluluk Courageous Minority.
Eğitimde dönüşüm, bütün sistemin değişmesini bekleyemez. Öğretmenler; kendi sınıflarındaki öğrenme deneyimlerini yeniden tasarlayarak, öğrencilere daha fazla söz ve karar hakkı tanıyarak, gerçek yaşam problemlerini çözmeye teşvik ederek ve yapay zekâyı insanların yapabileceklerinin sınırlarını genişletmek için kullanarak işe başlayabilir.
Bu iki girişim birbirini tamamlıyor: YEE AI, teknolojinin yeni bir eğitim anlayışını nasıl destekleyebileceğini araştırırken Courageous Minority, eğitimcilerin bu anlayışı gerçek sınıflarda ve okullarda nasıl hayata geçirebileceğine odaklanıyor.
Sonuçta yapay zekâ, okul eğitiminin uzun süredir yüzleşmekten kaçındığı bir soruyu yeniden ele almaya davet ediyor bizi: Çocukları görevleri yerine getirmeleri için mi eğitiyoruz, yoksa anlamlı hayatlar yaşayabilen ve dünyaya katkıda bulunabilen yetkin insanlar olmalarına mı yardımcı oluyoruz?
Yapay zekâ, eğitimdeki pek çok geleneksel görevi kolaylaştırıyor. İnsan olmayı ise kolaylaştırmıyor.