Üstbiliş Eğitim Programı Cogni’Scol’un Ortaokul Öğrencilerinin Akademik Başarısına Etkisi

Giriş

Üstbilişe (metacognition) yönelik eğitim programları; öğrencilerin kendi öğrenme süreçlerini tanıma, izleme ve düzenleme becerisini destekleme potansiyeline sahip uygulamalar olarak öne çıkmaktadır. Üstbiliş; bireyin kendi bilişsel süreçlerine ilişkin bilgisi (üstbilişsel bilgi), bu süreçleri izleme ve belirlediği hedefe ulaşmak için düzenleme becerisi (üstbilişsel beceriler) ve bu süreçlere eşlik eden deneyimlerden oluşur. Üstbilişe yönelik müdahalelerin öğrencilerin akademik performansını desteklediği bilinmekle birlikte, özellikle ortaokul düzeyinde, deneysel tasarımla yürütülmüş ve boylamsal (longitudinal) izleme içeren çalışmalar hâlâ sınırlıdır. Ayrıca birçok uygulama, öğrencilerin üstbilişsel süreçleri üzerine düşünmelerini teşvik etmekte; ancak üstbilişsel bilgi ve becerileri nasıl ve ne şekilde kullanacaklarına ilişkin belirgin bir yol sunmamaktadır. Bu gereksinimden hareketle, öğrenmede beyin işleyişini temel alan ve öğrencilerin aktif katılımla kendi bilişsel süreçlerini keşfetmelerini hedefleyen Cogni’Scol adlı  bir üstbiliş eğitim programı geliştirilmiştir. Programın temel amacı, öğrencilere doğrudan belirli öğrenme stratejileri öğretmekten ziyade, onların öğrenmeye ilişkin kavrayışlarını geliştirmelerine ve kendi bilişsel süreçlerini tanımalarına odaklanmak ve bu yolla akademik başarılarını desteklemektir.

Amaç

Bu araştırmanın temel amacı, ortaokul 6. sınıf öğrencilerine iki yıl boyunca uygulanan Cogni’Scol programının etkisini aşağıdaki değişkenler üzerinden incelemektir:

1. Öğrencilerin beyin işleyişine ilişkin genel bilgi ve nöromitlere (nörobilimle ilgili yaygın ama yanlış olan inanışlar) bağlılık düzeyleri
2. Öğrencilerin akademik performansları (okuma ve matematik)

Yöntem

• Araştırma Deseni: Çalışma, deneysel ve boylamsal bir tasarımla yürütülmüştür. Müdahale grubundaki etkiyi tespit edebilmek adına, hem müdahale hem kontrol grubu oluşturulmuş ve üç zaman noktasında bu iki gruba da ölçüm yapılmıştır. Ölçümler, program öncesinde (ön test), birinci yılın sonunda (ara test) ve ikinci yılın sonunda (son test) yapılmıştır.
• Katılımcılar: Araştırmaya başlangıçta Fransa’daki bir ortaokuldan 154 6. sınıf öğrencisi katılmış, ancak analizlere tüm ölçümlere katılan 87 öğrenci dâhil edilmiştir. Gruplar sosyoekonomik düzey açısından anlamlı biçimde farklı değildir:
• Cogni’Scol Grubu: Müdahale programı verilen 46 öğrenci (Ortalama yaş ≈ 11,29).
• Kontrol Grubu: Hiçbir müdahale yapılmayan 41 öğrenci (Ortalama yaş ≈ 11,22).

• Cogni’Scol Programının Yapısı: Program, öğretmenlerin ve araştırma ekibinin ortak çalışması olarak geliştirilmiştir. 
• 2 yıla yayılan programda ele alınan başlıca konular şunlardır: Beynin işleyişi, nöroplastisite, dikkat, bellek, yürütücü işlevler (problem çözme, planlama yapabilme ve öz düzenleme), üstbiliş, nöromitler.
• Program, öğrencilerin kendi bilişsel işleyişlerini keşfetmelerini ve öğrenme süreçleri üzerine düşünmelerini hedefleyen yapılandırılmış pedagojik sekanslardan oluşmaktadır. Sekanslarda şu aşamalar yer alır: 
• Öğrenciler, öğrenme ve düşünme süreçlerine ilişkin mevcut görüşlerini ifade eder.
• Öğrencilere ilgili kavrama (örneğin dikkat, bellek, yürütücü işlevler) dair temel bilgiler verilir.
• Oyunlar, videolar, etkinlikler ve tartışmalar yoluyla öğrenciler yeni bilgileri deneyimler.
• Öğrenciler, edindikleri bilgiler doğrultusunda kendi düşünce ve davranışlarını yeniden değerlendirir. 

• Veri Toplama Araçları:

1. Beynin İşleyişine Dair Bilgi ve Nöromitler Ölçeği: 31 maddeden oluşan Neuromyths anketinden seçilen 8 madde ile öğrencilerin genel beyin bilgisi ve nöromitlere bağlılık düzeyi ölçülmüştür.
2. Üstbiliş Ölçümü: Yürütücü İşlevlere Yönelik Davranış Değerlendirme Envanteri (Behavior Rating Inventory of Executive Function, BRIEF) ebeveyn formu kullanılarak öğrencilerin günlük yaşamda yürütücü işlevleri ve üstbilişsel becerileri değerlendirilmiştir. 
3. Akademik Performans: Okuma ve matematik alanlarında standart testler uygulanmıştır. Sorular; metin anlama, çıkarım yapma, bilgi bulma, sayısal kavramlar ve problem çözme becerilerini ölçmüştür.
4. Bilişsel Gelişim İndeksi: Öğrencilerin bilişsel gelişimini gözlemlemek amacıyla bellek, dikkat, akışkan zekâ (fluid intelligence) ve davranış düzenleme ölçümlerinden elde edilen puanlar z-skoruna dönüştürülerek bileşik bir bilişsel indeks oluşturulmuştur.

• Veri Analizi:

• Beyin bilgisi ve nöromitlere dair gruplar arası karşılaştırma ve zaman içindeki değişimi gözleme amacıyla tekrarlayan ölçümlerde ANOVA kullanılmıştır.
• Programın akademik performans üzerindeki etkisinin üstbiliş aracılığıyla gerçekleşip gerçekleşmediğini incelemek amacıyla aracılık (mediation) analizleri yapılmış ve bilişsel gelişim kovaryans olarak modele dâhil edilmiştir. 

Temel Bulgular

• Beyin Bilgisi ve Nöromitler

• Cogni’Scol grubunda genel beyin bilgisi anlamlı biçimde artmıştır. Nöromitlere bağlılık azalmıştır. Bu değişimler özellikle ilk yılın sonunda belirginleşmiştir. Etki, ikinci yılda da devam etmiştir.
• Kontrol grubunda nöromitlerde anlamlı değişim gözlenmemiştir. 
• Bulgular, programın öğrencilerin öğrenmeye ve beyin işleyişine ilişkin kavramsal farkındalıklarını güçlendirdiğini göstermektedir.

• Akademik Performans

• Programın okuma ve matematik performansındaki değişim üzerinde anlamlı bir etkisi bulunmamıştır. Araştırmacılar bu bulguya olası açıklamalar sunmuştur:
• Öğrencilerin yeni edindikleri üstbilişe dair bilgi ile eski inançları arasında bilişsel bir çatışma olabilir.
• Ergenlik döneminde bilişsel kontrol sistemleri yeniden yapılandığından davranış değişimi daha zor gerçekleşebilir.
• Programın öğretmenler tarafından uygulanması avantaj sağlasa da, öğretmenlerin programa ne kadar sadık kalarak uyguladıkları ölçülmemiştir.
• Üstbiliş gelişiminin, müdahale ile akademik performans arasındaki ilişkiye aracılık ettiği yönünde anlamlı bir bulgu elde edilmemiştir.
• Program, somut akademik stratejilerin öğretiminden çok kavramsal farkındalığa odaklanmaktadır; bu durum kısa vadeli performans artışını sınırlamış olabilir.

Sonuç

Araştırma, öğrencilere üstbilişe dair bilgi ve kavrayış kazandırmayı hedefleyen Cogni’Scol eğitim programının, ortaokul öğrencilerinin beynin işleyişine ilişkin bilgilerini güçlendirdiğini ve nöromitlere bağlılıklarını azalttığını göstermektedir. Bulgular, programın özellikle ilk yıl sonunda belirginleşen ve ikinci yıl boyunca devam eden kavramsal kazanımlar sağladığını ortaya koymaktadır. Buna karşın, programın okuma ve matematik performansı üzerinde anlamlı bir etkisi olmamıştır. Bu sonuçlar, akademik performans üzerindeki etkinin ortaya çıkabilmesi için programın daha uzun süre uygulanması, müdahalenin daha erken yaşta başlatılması ve öğretmenlerin uygulama süreçlerinin daha ayrıntılı incelenmesi gerektiğine işaret etmektedir.

Kaynak: Allix, P., Lubin, A., Lanoë, C., Mortier, A., & Rossi, S. (2024). Impact of the Metacognitive Educational Program Cogni’Scol on the Academic Success of Middle School Students. Mind, Brain, and Education, 18(2), 173-186. https://doi.org/10.1111/mbe.12398