“İyi” Bir Baba Olmanın Bilişsel Emeği

Giriş

Ev içi yaşamın görünmez bir sorumluluk biçimi olan “bilişsel emek”, günlük yaşamın örgütlenmesini sağlayan düşünsel faaliyetleri kapsamaktadır. Mevcut literatür, bu alanı büyük ölçüde çocukların günlük programlarının ve ev içi işlerin yönetimi bağlamında, çoğunlukla da annelerin deneyimlerine odaklanarak ele almaktadır. Babalar analizlere dâhil edildiğinde bile katkıları annelerinkiyle kıyaslanmakta, babaların kendi deneyimleri arka planda kalmaktadır. Bu çalışmada ise babaların deneyimleri, duygusal bir bileşen taşıyan bilişsel emek türü olan “zihinsel yük” bağlamında incelenmektedir. Çalışma, ebeveyn kararlarını ve uygulamalarını şekillendiren “meta ebeveynlik” kavramını merkeze alarak babaların zihinsel yüklerinin, hem kendi babalarıyla hem de çocuklarının anneleriyle yaptıkları karşılaştırmalardan nasıl etkilendiğini sorgulamaktadır. Bu doğrultuda, Avustralya ve Amerika Birleşik Devletleri’ndeki babalarla derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilerek babaların zihinsel yükü analiz edilmektedir.

Amaç

Bu çalışmanın amacı, meta ebeveynliği zihinsel yük kavramıyla ilişkilendirerek babaların zihinsel yüklerinin kendi babalarına ve çocuklarının annelerine kıyasla ne ölçüde farklılık gösterdiğini ortaya koymaktır. 

Yöntem

Metodoloji

Nitel araştırma yöntemi benimsenen bu çalışmada, ebeveynlerin zihinsel yükleri üzerine yapılan daha büyük bir araştırmanın alt kümesinden elde edilen mülakat verileri kullanılmıştır. Görüşmeler Haziran 2023 ile Şubat 2024 arasında Zoom üzerinden gerçekleştirilmiş ve her biri yaklaşık bir saat sürmüştür.

Veri Toplama

Veriler, Avustralya’dan ve ABD’den toplam 31 baba ile yapılan derinlemesine görüşmeler aracılığıyla toplanmıştır. Katılımcılara, sosyal medya (LinkedIn, Twitter ve Facebook) aracılığıyla ulaşılmıştır.

Veri Analizi

Görüşmeler Otter.ai yazılımı kullanılarak deşifre edilmiş, ardından Dedoose programında kodlanmıştır. Araştırmacılar, literatür ve görüşmelerden hareketle belirlenen genel kodları kullanarak transkriptleri indekslemiş ve tüm örnekleme uygulanan dokuz genel indeks kodu oluşturmuştur.

Bulgular

• Babaların zihinsel yükü, aktif katılım, duygusal bağ ve üretkenlik üzerinden şekillenmektedir.

Babaların büyük çoğunluğu, zihinsel yüklerini “iyi” ve çocuklarıyla ilgilenen bir baba olma düşüncesiyle özdeşleştirdiğini belirtmiştir. Katılımcılar bu ideali aktif katılım, duygusal katılım ve üretkenlik olmak üzere üç temel değer üzerinden tanımlamıştır. 

• Babalar, çocuklarıyla ilgilenme, onların hayatlarında aktif rol alma ve ev içi sorumlulukları eşleriyle paylaşma konusunda yoğun biçimde düşündüklerini ifade etmişlerdir. Çocuk bakımının fiziksel taleplerinin yanı sıra zihinsel yükü de eşleriyle paylaşmalarının önemli olduğunu vurgulamışlardır. 

• Babalar, çocuklarıyla duygusal bağ kurmanın getirdiği zihinsel yüklerden söz etmiş ve çocukların kendilerine danışmasını veya ihtiyaç duymasını tatmin edici bulmuşlardır.

• Üretken babalıkla ilgili zihinsel yükü, çocukların bakım ve gelişimini desteklemek için planlama ve düşünme şeklinde tanımlamışlardır. Babaların, çocuklarıyla kaliteli zaman geçirme ve onların gelecekteki gelişimine rehberlik etme çabaları, belirgin bir tema olarak ortaya çıkmıştır.

• Daha iyi baba olma arzusu, zihinsel yükü şekillendirmektedir. 

Babaların bazıları zihinsel yüklerini eşleriyle eşit paylaşmanın öneminden bahsetmiş; çoğunluğu ise daha eşitlikçi bir yaklaşım olarak kendi babalarından daha fazlasını yapmayı gerekli görmüşlerdir. Nitekim babalar, ev sorumluluklarında aktif rol alma isteklerini, büyüdükleri ortamdaki olumsuz rolleri devam ettirmemek şeklinde açıklamışlardır. Bu anlamda kuşaklar arası farklılıklar konu edinilmiş; önceki neslin babalık yaklaşımları bir karşılaştırma ölçütü olarak ele alınmıştır. Böylece babalarda, “daha iyi olma” bilinci öne çıkmıştır. 

• Babalar, annelere kıyasla daha sınırlı roller üstlenmektedir. 

Babalar kendi babalarına kıyasla kendilerini çok daha başarılı görseler de, çocukların anneleriyle karşılaştırıldıklarında evdeki eşitsizliğin devam ettiğini kabul etmişlerdir. Bu anlamda eşlerinin zihinsel yükünün daha fazla olduğunu ve kendilerinin de yardımcı rol üstlendiğini vurgulamışlardır. Bununla birlikte günlük işleri eşit paylaştıklarını düşünen babalar da dâhil olmak üzere, daha kapsamlı görevlerde annelere kıyasla sorumluluklarının daha az olduğu ve çocukların sosyal ve duygusal ihtiyaçlarının takip edilmesinde daha az rol üstlendikleri tespit edilmiştir.

Sonuç

Bu çalışma meta ebeveynlik kavramı üzerinden babaların zihinsel yüklerini konu almış; bu teorik dayanak üzerinden babaların zihinsel yüklerinin daha iyi ebeveynler olma arzusuyla ortaya çıktığı görülmüştür. Bulgular, bu yükün “tamamen ilgili” bir baba olma kaygısıyla şekillendiğini ve çocuklarla aktif ve duygusal ilgilenmeyi artırdığını göstermektedir. Bununla birlikte babaların kendi babalarıyla karşılaştırma yaparken farklı, çocuklarının anneleriyle karşılaştırma yaparken farklı zihinsel yük mantıkları kullandığı tespit edilmiştir. Babaların zihinsel yükleri, tam anlamıyla babalık rolüne odaklansa da, eşleriyle sorumluluk paylaşımı konusunda çelişkili tutumlar sergiledikleri görülmüştür. Söz konusu bulgular, evlilik çatışmaları ve boşanma gibi süreçleri anlamaya katkı sağlamakta ve aile dinamikleri üzerine gelecekteki araştırmalar için teorik bir temel oluşturmaktadır.

Kaynak: Squires, S., Dangar, K., Scheibling, C., & Ruppanner, L. (2025). The cognitive labour of being a ‘good’ dad: differential logics and comparative referents in how fathers conceptualize, strategize, and experience the mental load. Journal of Family Studies, 1–22. https://doi.org/10.1080/13229400.2025.2575985