Rubriklerin Biçimlendirici Amaçlarla Kullanımı: Başarıyı Etkileyen Uygulama Faktörleri

Rubrikler, öğrencilerin çalışmalarına ilişkin değerlendirme ölçütlerini açık biçimde tanımlayan, beklentilere dair bir standart belirleyerek öğrenmeyi destekleyen önemli bir araçtır. Biçimlendirici/öğrenmeyi destekleyici (formative assessment) amaçlarla kullanılan rubriklerin, geri bildirim, öz değerlendirme ve öğrenmenin düzenlenmesi süreçlerine katkı sağladığı düşünülmektedir. Ancak rubriklerin kullanımına yönelik bazı çalışmalar rubriklerin öğrenme çıktılarında belirgin iyileşmeler sağladığını gösterirken, bazıları sınırlı ya da etkisiz sonuçlara işaret etmektedir. Bu durum, rubriklerin etkisinin yalnızca kullanılıp kullanılmamasına değil, nasıl tasarlandığı ve nasıl uygulandığına bağlı olabileceğini düşündürmektedir. Bu doğrultuda çalışma, öğrenmeyi destekleme amacıyla kullanılan farklı rubrikler arasındaki etki farklılıklarını ve bu farklılıkların nedenlerini incelemek üzere, 15 yüksek nitelikli araştırmanın uygulama ve tasarım özelliklerini analiz etmiştir.

Amaç

Araştırmanın temel amacı, rubriklerin öğrencilerin akademik performansını desteklemede etkili olan ve olmayan uygulama ve tasarım özelliklerini belirlemektir.

Yöntem

• Araştırma Deseni: Bu çalışma, rubriklerin akademik performans üzerindeki etkilerini inceleyen bir meta analizde yer alan 15 yüksek nitelikli deneysel ve yarı deneysel çalışmanın nitel içerik analizine dayalı eleştirel ve sistematik bir derleme olarak tasarlanmıştır. Analiz, rubrik uygulamalarının etki büyüklükleriyle ilişkilendirilerek uygulama ve süreç özellikleri açısından karşılaştırılmasına dayanmaktadır.
• Çalışmaların Seçimi: Analiz, Panadero ve arkadaşlarının (2023) rubriklerin akademik performans üzerindeki etkilerini inceleyen meta analizinde yer alan çalışmalar arasından seçilen 15 yüksek nitelikli deneysel ve yarı deneysel araştırmaya dayanmaktadır. Bu çalışmalar; araştırma deseni, ölçme araçları ve uygulama kalitesi açısından belirli bir eşik puanın üzerinde yer almaktadır.
• Başarının Tanımlanması: Rubrik uygulamalarının “başarısı”, meta analizde raporlanan etki büyüklükleri üzerinden değerlendirilmiştir. Etki büyüklüğü 0,41’in üzerinde olan uygulamalar “daha başarılı”, bu değerin altında kalanlar ise “daha az başarılı” olarak sınıflandırılmıştır.
• Veri Analizi: Seçilen çalışmalar; rubriğin öğrencilere ne zaman sunulduğu (görev öncesinde/sırasında/sonrasında), rubriğin içeriğinin ve kullanımının açıklanıp açıklanmadığı, öğrencilerin rubrik desteğiyle revizyon yapma fırsatı bulup bulmadığı, rubriğin (öz-)değerlendirme ve performanslarını iyileştirmelerine destek verip vermediği gibi ölçütler üzerinden karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir.

Temel Bulgular

• Başarılı Rubrik Uygulamalarının Ortak Özellikleri 
  • Rubrik Ölçütlerinin Açıklanması: Başarılı uygulamalarda öğretmenler, rubriği yalnızca paylaşmakla kalmamış; ölçütlerin ne anlama geldiğini ve rubriğin öğrenmeyi nasıl destekleyeceğini öğrencilere açıkça anlatmıştır.
  • Rubriğin Öğretim Sürecinin Bir Parçası Olarak Kullanılması: Rubrik kullanımı, öğrencinin öğrenme sürecine aktif biçimde dâhil edildiğinde etkili olmaktadır. Bunun için, rubrikler genellikle şu sırayı izleyen bir öğrenme döngüsüne entegre edilmiştir:

1. Öğrencinin bir çalışma ortaya koyması,
2. Geri bildirim verilmesi veya öz değerlendirme yapılması,
3. Çalışmanın revize edilmesi.

• Daha Az Başarılı Uygulamaları Açıklayan Faktörler
  • Rubriğin Öğrenciye Verilen Ödevle Yeterince Uyumlu Olmaması: Bazı çalışmalarda rubriklerin, ödevin/görevin yalnızca biçimsel ya da yapısal yönlerini kapsadığı, içerik bilgisini yeterince desteklemediği görülmüştür. Özellikle fen ve matematik gibi alanlarda, rubriklerin konuya özgü bilgi gereksinimlerini içermemesi, performans üzerindeki etkisini sınırlamıştır.
  • Öğrenciye Uygun Olmayan Rubrikler: Dilinin karmaşık olması ya da yaş düzeyine uygun olmaması nedeniyle öğrenciler tarafından kolayca anlaşılamayan rubriklerin etkisi düşüktür. Bu durumda rubrik, öğrenmeyi destekleyen bir araç olmaktan çıkmaktadır.
  • Ödevlerin Zorluklarındaki Farklılıklar: Aynı rubrikle farklı zorluk düzeyindeki ödevlerin/görevlerin değerlendirilmesi, rubriğin etkisinin tutarsız görünmesine yol açabilmektedir. Bu durum, özellikle ödevlerin zorluk düzeyi arttıkça rubriğin etkisinin maskelenmesine neden olmaktadır.

Sonuç

Bu çalışma, rubriklerin öğrenme süreci üzerindeki etkisinin rubriğin kendisinden çok, nasıl kullanıldığına bağlı olduğunu açık biçimde ortaya koymaktadır. Bulgular, rubriklerin biçimlendirici değerlendirme aracı olarak etkili olabilmesi için öğretmenlerin rubriğin içeriğini açıklaması ve rubriği geri bildirim ve revizyon süreçlerine entegre etmesi gerektiğini göstermektedir. Ayrıca, rubriklerin öğrenciye verilen ödevle/görevle uyumlu olması ve öğrencinin yaşı gibi bireysel özellikler ile dersin içeriğine uygun şekilde tasarlanması gerektiği vurgulanmaktadır. Çalışma, rubrik kullanımına ilişkin uygulama kalitesinde belirleyici olan faktörlerin ortaya konması açısından alan yazına önemli bir katkı sunmaktadır.

Kaynak: Jonsson, A., Panadero, E., Pinedo, L., & Fernández-Castilla, B. (2025). Using rubrics for formative purposes: Identifying factors that may affect the success of rubric implementations. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 32(2), 192–211. https://doi.org/10.1080/0969594X.2025.2486947