Çevrim İçi Bir Bağımlılık Eğitim Programına Katılan Aile Üyelerinin Deneyimleri: Nitel Bir Çalışma

Bu çalışma, bağımlı bireylerin ailelerinin karşılaştıkları sorunlarla başa çıkma becerilerini odağına alarak çevrim içi grup eğitim ve destek programına katılan bireylerin deneyimlerini ele almaktadır. Çalışmada incelenen BreakThrough programı, alkol ve/veya diğer uyuşturucu maddelere yönelik bağımlılık konularını kapsayan ve bağımlılık davranışı gösteren bireylerin aileleri, arkadaşları ve partnerlerine yönelik yürütülen bir grup eğitim programıdır. 2015 yılında Avustralya’nın Victoria eyaletinde kurulan BreakThrough, COVID-19 süreciyle birlikte çevrim içi formata taşınmış ve böylece daha fazla kişiye ulaşmıştır. Bu çalışma ayrıca, çevrim içi deneyimin katılımcılar arasında nasıl bir etkileşim oluşturduğunu da değerlendirmektedir.

Amaç

Bu çalışmanın amacı, katılımcıların grup eğitim programına katılım deneyimlerini incelemektir. Bu amaç doğrultusunda çalışma iki araştırma sorusunu odağına almıştır:

• Bu programa katılım, katılımcıların yakınlarının bağımlılığına ilişkin bilgilerini ve bu durumla başa çıkma yeteneklerini nasıl etkiliyor?
• Katılımcılar programı nasıl deneyimliyor ve çevrim içi ortamda diğer katılımcılarla nasıl bağlantı kuruyorlar?

Yöntem

Metodoloji:

Bu çalışmada, katılımcıların deneyimlerine yükledikleri anlamları derinlemesine keşfetmek amacıyla nitel araştırma deseni ve refleksif tematik analiz yaklaşımı benimsenmiştir.

Veri Toplama Süreci:

Veriler, Temmuz-Aralık 2021 tarihleri arasında, yakın zamanda en az bir çevrim içi seansa katılmış olan 21 kişi (tamamı kadın) ile yapılan yarı yapılandırılmış telefon görüşmeleri aracılığıyla toplanmıştır. Görüşmeler ortalama 24 dakika sürmüş ve transkripsiyon hizmeti  tarafından yazıya dökülmüştür.

Veri Analizi:

Analiz sürecinde altı aşamalı (veriye aşina olma, kodlama, ilk temaların oluşturulması, temaların geliştirilmesi ve gözden geçirilmesi, temaların tanımlanması ve adlandırılması, yazma) refleksif tematik analiz yöntemi uygulanmıştır. Süreçte NVivo, Microsoft Excel gibi programlar kullanılmıştır.

Bulgular

Genel katılımcı özellikleri incelendiğinde ortalama yaşın 53 olduğu, çoğunun kentsel alanlarda yaşadığı görülmüştür. Katılımcıların 16’sı çocuğunun, 4’ü ise eşi ya da eski eşinin bağımlı olduğu ifade etmiştir. Bu çalışmada yapılan görüşmeler ve analiz sonucunda üç tema ortaya çıkmıştır: onaylanma deneyimi, geri adım atma ve deneyimleri anlamlandırmaya yardımcı olacak eğitim.

• Tema 1: Onaylanma Deneyimi:

Bu temada, katılımcıların program sayesinde deneyimlerinin kabul gördüğünü ve damgalamadan uzak olduğunu fark ettikleri gözlemlenmiştir. Özellikle benzer durumu yaşayan diğer katılımcılarla kurulan iletişim, kişilerin utanç, yalnızlık gibi duygularını geri plana itmiştir. Bununla birlikte damgalanma ve suçluluk hissinin  azaldığı, “kötü ebeveyn olma”, “yanlış bir şey yapma” gibi endişelerin ortadan kalktığı belirtilmiştir.

• Tema 2: Düzeltmek Değil, Geri Adım Atmak:

Bu temada, eğitimin ailelerin bağımlı yakınlarına yönelik yaklaşımlarında önemli bir değişimi sağladığı ortaya konmuştur. Katılımcılar, geçmişteki “düzeltme” (kontrol etmeye çalışma) çabalarının aile içinde sıkıntı ve çatışmaya yol açtığını fark ederek sınır koymayı ve kontrolün sınırlı olduğunu kabul etmeyi içeren “geri çekilme” yaklaşımına yönelmişlerdir.

• Tema 3: Deneyimleri Anlamlandırmaya Yardımcı Olan Eğitim:

Üçüncü temada, katılımcıların bağımlılığa ilişkin bilgi edinme ihtiyaçları ele alınmıştır. Katılımcılar, bağımlı yakınlarının davranışlarını anlamlandırmak için acil bir bilgi ihtiyacı hissetmişlerdir. Programın sağladığı bilgiler, bağımlılıkla ilgili bilgi sahibi olmanın yanı sıra umut ve durumu başkalarına açıklama yetisi kazandırmıştır.

• Çevrim İçi Katılım Deneyimi

Katılımcılar, genel olarak yüz yüze eğitime kıyasla çevrim içi ortamın rahatlığını ve erişilebilirliğini (coğrafi engellerin aşılması, iş ve aile yükümlülüklerine uyum) tercih etmişlerdir. Ayrıca, kamerayı kapatma veya sohbet özelliğini kullanma gibi seçeneklerin, özellikle yeni katılanlar için tehdit edici olmayan ve anonim bir ortam sağladığı belirtilmiştir.

Sonuç

Bu çalışma, BreakThrough programının aile üyeleri için sadece bilgi kaynağı olmadığını, aynı zamanda bağımlılığın damgalanmasını azaltan bir platform olduğunu göstermiştir. Katılımcıların, eğitimle birlikte belirli bilgi ve beceriler kazanmalarının yanı sıra yaşam kalitelerinin de arttığı belirlenmiştir. Genel olarak toplumda bağımlılığa dair yaygın damgalama ve yanlış bilgilerin, bağımlı yakınlarının hem kendilerine olan güvenlerini hem de başa çıkma kapasitelerini olumsuz etkilediği belirtilmiştir. Bu anlamda, BreakThrough gibi programlar damgalamayı ortadan kaldırmayı hedeflemesi ve destek sağlaması bakımından önemli görülmüştür.

Kaynak: Peart, A., Horn, F., Manning, V., Campbell, R., & Lubman, D. I. (2024). The experiences of family members attending an online addiction education program: a qualitative study. Drugs: Education, Prevention and Policy, 31(3), 310–317. https://doi.org/10.1080/09687637.2023.2184248