Öğrencilerin Geri Bildirime Yaklaşımları: Örtük Profil Analizi

Geri bildirim almak, akademik performans ve öğrenmenin pekişmesi üzerinde etkili bir araçtır. Ancak bu, her öğrencide aynı derecede etkili olmamaktadır; çünkü öğrencilerin bireysel özellikleri, geri bildirimi nasıl algıladıklarını ve uygulamaya geçirip geçiremediklerini belirleyen önemli faktörlerdendir. Bazı öğrenciler aldıkları geri bildirimden belirgin biçimde faydalanırken, bazıları bu bilgileri dikkate almamakta veya uygulamaya geçirmekte zorlanmaktadır. Alan yazında, geri bildirimin etkili olabilmesi için öğrencilerin geri bildirimle bilişsel, davranışsal ve duyuşsal düzeylerde etkileşime girmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Ancak öğrencilerin geri bildirime neden farklı tepkiler verdiğini açıklayan bütüncül bir çerçeveye ilişkin çalışmalar hâlen sınırlıdır. Bu çalışmada “öğretici geri bildirime açıklık” (receptivity to instructional feedback, RIF) kavramı merkeze alınarak öğrencilerin geri bildirimi nasıl algıladığı, benimsediği ve çalışmalarında kullandığı, kişi temelli bir yaklaşımla (person-centered approach) incelenmiş; bu doğrultuda geri bildirime daha açık ve kapalı olan öğrencilerin profilleri belirlenmiştir.

Amaç

Araştırmanın temel amacı, lise öğrencilerinin öğretici geri bildirimle açıklık düzeylerine göre farklı öğrenci profillerini belirlemek ve bu profillerin bilişsel yetenek, kişilik özellikleri, akademik başarı, yaş ve cinsiyet gibi bireysel özelliklerle ilişkisini incelemektir.

Yöntem

• Araştırma Deseni: Çalışma, nicel ve kişi temelli bir yaklaşımla yürütülmüş; örtük profil analizi (latent profile analysis) kullanılarak öğrencilerin geri bildirime açıklık örüntüleri belirlenmiştir. Araştırma, daha geniş bir proje kapsamında yürütülen veriler üzerinde gerçekleştirilen ikincil veri analizine dayanmaktadır.
• Katılımcılar: Araştırmaya Almanya’da öğrenim gören toplam 1.800 lise öğrencisi katılmıştır. Katılımcıların yaş ortalaması 16,37’dir (14-21 yaş aralığı). Öğrenciler hem akademik ağırlıklı ve öğrencileri yükseköğretime hazırlayan liselerden (gymnasium) hem de daha kapsayıcı bir eğitim sunan okul türlerinden (gemeinschaftsschule) seçilmiştir. Örneklem, farklı okul türlerini kapsayarak geri bildirime açıklığın çeşitli eğitim bağlamlarında nasıl şekillendiğini incelemeye olanak tanımıştır

• Veri Toplama Araçları:

1. Öğretici Geri Bildirime Açıklık Ölçeği (RIF Scale): Öğrencilerin geri bildirime yönelik eğilimlerini ölçmek için çok boyutlu RIF ölçeği kullanılmıştır. Öğrenciler beş ana boyut kapsamında öz değerlendirme yapmıştır: genel olarak geri bildirime açıklık, geri bildirimi anlama (bilişsel alt boyut), geri bildirimi uygulama (davranışsal alt boyut), geri bildirim almayı sevme/önemseme (deneyimsel tutum alt boyutu), geri bildirimi faydalı görme (araçsal tutum alt boyutu). Bu boyutlar 5’li Likert (1 = kesinlikle katılmıyorum; 5 = kesinlikle katılıyorum) üzerinden ölçülmüştür.
2. Bilişsel Yetenek: Öğrencilerin genel bilişsel kapasiteleri, standartlaştırılmış figüratif akıl yürütme (şekilsel benzetme) testleriyle incelenmiştir.
3. Kişilik Özellikleri: Beş Faktör Kişilik Ölçeği (uyumluluk, sorumluluk, dışa dönüklük, nevrotiklik, yeniliğe açıklık) kullanılarak öğrencilerin kişilik profilleri belirlenmiştir.
4. Akademik Başarı: Öğrencilerin not ortalamaları ve yazma görevine ilişkin taslak ve revizyon performansları değerlendirilmiştir.

• Veri Toplama Süreci:

İlk olarak, öğrencilerin bilişsel yetenekleri ve öğretici geri bildirimlere açıklık düzeyleri ölçülmüştür. Ardından öğrencilerden kısa bir yazılı metin oluşturmaları istenmiş ve sonrasında bu metin taslaklarına yapılandırılmış geri bildirimler verilmiştir. Geri bildirimler doğrultusunda öğrenciler metinlerini revize etmiştir. Son aşamada kişilik özellikleri, akademik başarıları ve demografik bilgilerine yönelik veriler toplanmıştır.

• Veri Analizi:

Öncelikle RIF ölçeğinin doğrulayıcı faktör analizi yapılmış, bunu takiben öğrencilerin geri bildirime açıklık düzeylerine göre üç örtük profil belirlenmiştir. Ardından, öğrencilerin ait oldukları profili yordayan değişkenleri incelemek için çok terimli lojistik regresyon analizleri uygulanmıştır. Son aşamada, doğrulayıcı faktör analizinden ortaya çıkan farklı profillerdeki öğrencilerin yazılı metinlerini geri bildirim sonrasında ne ölçüde geliştirdiği karşılaştırılmıştır.

Temel Bulgular

• Geri Bildirime Açıklık Profilleri: Araştırmada, öğrencilerin öğretici geri bildirime açıklık düzeylerinin beş boyutta (genel olarak geri bildirime açık olma düzeyi, geri bildirimi uygulama, geri bildirimi anlama, geri bildirim almayı sevme/önemseme ve geri bildirimi faydalı görme) farklı biçimlerde bir araya geldiği üç temel öğrenci profili belirlenmiştir (bk. Şekil 1.).

1. İlgisiz ve Tepkisiz Öğrenciler (Indifferent Nonresponders): Bu gruptaki öğrenciler, geri bildirimi anlama ve uygulama düzeylerinde düşük performans sergilemekte; geri bildirim almayı sevme/önemseme ve geri bildirimi faydalı bulma açısından da düşük düzeyde tutum göstermektedir. Bu profil, geri bildirim almaya ve bunu uygulamaya yönelik genel olarak isteksiz olan öğrencilerden oluşmaktadır.
2. Uygulamaya Dönüştüremeyen Öğrenciler (Empty Promisers): Bu öğrenciler geri bildirimi faydalı bulduklarını ve geri bildirim almayı önemsediklerini ifade etmelerine rağmen, geri bildirimi uygulama konusunda zorlanmaktadır. Bu durum, geri bildirime yönelik olumlu tutumlarının uygulamaya yeterince yansımadığını göstermektedir.
3. Kararlı ve Gerçekçi Davranan Öğrenciler (Committed Realists): Bu profil, geri bildirimi anlama, uygulama, geri bildirim almayı sevme/önemseme ve bunu faydalı görme boyutlarının tümünde yüksek düzeyde performans gösteren öğrencilerden oluşmaktadır. Bu öğrenciler, geri bildirimi hem kolaylıkla anlayabilmekte hem de etkili biçimde uygulamaya geçirebilmektedir.

• Profilleri Yordayan Kişilik Özellikleri
  • Sorumluluk sahibi ve yeniliğe açık olma özellikleri, Kararlı ve Gerçekçi Davranan Öğrenci profilinde daha yaygındır.
  • Bilişsel yeteneği ve uyumluluk düzeyi daha yüksek olan öğrenciler, geri bildirimlere daha açıklardır.
  • Yüksek nevrotiklik (depresyon, kaygı, duygusal tepkiselliğe meyilli olma), geri bildirime en az açık olan profilin güçlü bir yordayıcısıdır. Çünkü bu öğrenciler eleştiriye karşı daha hassaslardır.
  • Geri bildirime daha kapalı profiller, daha dışa dönük ve görece daha büyük yaştaki öğrencilerdir.
  • Öğrencilerin cinsiyeti, okul türü ve not ortalaması herhangi bir profilin içinde olmayı yordamamıştır.

• Geri Bildirim Profilleri ve Performans:
  • Kararlı ve Gerçekçi Davranan Öğrenciler ile Uygulamaya Dönüştüremeyen Öğrenciler, geri bildirim sonrası yazılarını İlgisiz ve Tepkisiz Öğrencilere kıyasla daha fazla geliştirmiştir. Ancak geri bildirimi uygulayabilme düzeyi yüksek olan Kararlı ve Gerçekçi Davranan Öğrenciler ile Uygulamaya Dönüştüremeyen Öğrenciler arasında bu konuda belirgin bir fark görülmemiştir.
  • Bu bulgu, geri bildirimi uygulamanın tek başına yeterli olmadığını, bilişsel ve duyuşsal boyutların da kritik rol oynadığını göstermektedir.

Sonuç

Bu çalışma, öğrencilerin geri bildirime verdikleri tepkilerin homojen olmadığını ve geri bildirim süreçlerinin kişi temelli yaklaşımlarla ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bulgular, geri bildirimin etkililiğinin yalnızca sunulan bilginin niteliğine değil, öğrencilerin geri bildirime açıklık düzeyleri ve bireysel özellikleriyle de yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Buna göre, geri bildirime daha açık profiller yüksek bilişsel yetenek, uyumluluk ve sorumluluk özellikleriyle; geri bildirime daha kapalı profiller ise yüksek nevrotiklik ile öne çıkmaktadır. Bu sonuçlar, özellikle dijital ve otomatik geri bildirim sistemlerinde, farklı öğrenci profillerini dikkate alan uyarlanmış geri bildirim yaklaşımlarının geliştirilmesine ihtiyaç olduğunu göstermektedir.

Kaynak: Bahr, J. L., Höft, L., Lipnevich, A., Meyer, J., & Jansen, T. (2025). Exploring students’ receptivity to feedback: A latent profile analysis. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 32(2), 212–230. https://doi.org/10.1080/0969594X.2025.2467676