İşverenler Çocuklu ve Çocuksuz Adaylara Nasıl Bakıyor?
Belçika’nın Flanders bölgesinde yürütülen bu çalışmada, ebeveynliğin işe alım süreçleri üzerindeki etkisi ele alınmıştır. Bu doğrultuda, kadın ve erkeklerin ebeveyn olma durumları ile çocuk sayısı ve yaşının, iş başvurularında görüşmeye davet edilme olasılığı üzerindeki etkileri, araştırma soruları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu amaçla, farklı yaş ve sayıda çocuğa sahip kurgusal kadın ve erkek adayların başvuruları, gerçek işe alım uzmanlarına sunulan deneysel bir senaryo tasarımıyla incelenmiştir. Çalışma, işe alım kararlarının yanı sıra bu kararların altında yatan ve ebeveynliğin farklı tezahürleriyle ilişkilendirilen algısal sinyalleri analiz ederek ebeveynliğe dayalı ayrımcılığın mekanizmalarını ortaya koymaktadır. Hem annelerin hem de babaların iş başvuru süreçlerinin ele alınması ve babalığa ilişkin literatürün görece sınırlı olması dikkate alındığında, bu çalışmanın önemli bir katkı sunduğu söylenebilir.
Amaç
Bu çalışmanın temel amacı, ebeveynliğin işverenlerin işe alım kararlarını nasıl etkilediğini anlamaktır. Bu amaç doğrultusunda vinyet (senaryo) deneyi gerçekleştirilmiş ve farklı ebeveynlik durumları (sahip olunan çocuk sayısı ve yaşı) üzerinden bir değerlendirme yapılmıştır.
Yöntem
Metodoloji:
Bu çalışmada, işe alım kararlarını incelemek amacıyla vinyet temelli deneysel bir tasarım kullanılmıştır. Deney kapsamında işe alım uzmanlarına çocuk sayısı ve yaşı başta olmak üzere başvuranın cinsiyeti, yaşı, medeni durumu, iş deneyimi gibi kurgusal aday profilleri sunulmuştur. Bu tasarımla annelik ve babalığın işe alım kararları üzerindeki etkilerini, görüşmeye davet edilme olasılığı üzerinden analiz edilmiştir.
Veri Toplama Süreci:
Veriler, Flanders bölgesindeki 452 profesyonel işe alım uzmanından toplanmıştır. Her bir uzman, 5 kurgusal adayı değerlendirmiş; bu değerlendirmeler 11 puanlık bir ölçek üzerinden ve 16 sinyalden oluşan bir listeye göre gerçekleştirilmiştir. 11 puanlı ölçek, adayın mülakata davet edilme olasılığına ilişkin 0-10 arası bir değerlendirmeyi ifade etmektedir. 16 değerlendirme sinyali ise literatürde yer alan dört teorik yaklaşıma dayanarak belirlenmiştir. Bu sinyaller (i) algılanan genel verimlilik, (ii) zaman kısıtlarıyla ilişkili algılanan verimlilik, (iii) cinsiyete özgü algılanan verimlilik ve (iv) iş birliğine yönelik algılanan tutumlar olmak üzere dört kümede toplanmıştır.
Veri Analizi:
Elde edilen veriler, doğrusal regresyon analizleri kullanılarak incelenmiştir. Ayrıca, ebeveynliğin aday değerlendirmelerini nasıl etkilediği ve bu etkinin mülakata davet kararına nasıl yansıdığı çoklu arabuluculuk modeliyle incelenmiştir.
Bulgular
- Mülakata davet edilme durumlarında, anneler için olumsuzluklar çocuk özelliklerinden bağımsızdır.
İşe alım sürecinde, anneler çocuklarının sayısı veya yaşına bakılmaksızın anne olmayan kadınlara göre daha düşük davet puanı almıştır. Bu durum, işverenlerin bir kadın aday ebeveyn olduğunu belirttiği anda, çocuklarının özelliklerinden bağımsız olarak doğrudan olumsuz değerlendirmede bulunduğunu ortaya koymaktadır.
- Babalar için olumsuzluklar, çocuk sayısı ve yaşına bağlı olarak ortaya çıkmaktadır.
Erkekler, genel olarak ebeveynlik rolü nedeniyle olumsuz değerlendirilmemiştir. Ancak üç çocuk sahibi olmaları ve çocukların daha büyük yaşta olması durumunda, mülakata davet edilme olasılığının anlamlı biçimde düştüğü gözlemlenmiştir.
- Anneler için olumsuz sinyaller daha güçlüdür.
Annelik, işverenlerde çok sayıda olumsuz algıyı tetiklemektedir. Anneler, anne olmayan kadınlara kıyasla daha az esnek ve hırslı, devamsızlık riski daha yüksek ve kariyerlerine ara verme olasılığı daha fazla olan bireyler olarak görülmektedir. Ayrıca, annelerin mesaiye kalma isteklerinin daha düşük olduğu ve yakın zamanda beceri kaybı yaşamış olabilecekleri düşünülmüştür. Anneler daha sıcakkanlı ve şefkatli olarak algılansalar da, iş birliği ve sosyal ağ açısından çoğunlukla olumsuz değerlendirilmiştir.
- Babalar için olumlu ve olumsuz sinyaller daha dengeli dağılmaktadır.
Baba olan adaylar, baba olmayanlara kıyasla daha az esnek ve fazla mesaiye daha az istekli olarak algılanmaktadır. Aynı zamanda daha olgun, şefkatli, sıcakkanlı ve ekip içinde birlikte çalışması keyifli kişiler olarak değerlendirilmişlerdir. Bu bulgu, babalığın aday algısında hem olumlu hem de olumsuz özellikleri aynı anda tetiklediğini göstermektedir.
Babaların çocuk sayısı ve çocuklarının yaşı, işe alım uzmanlarının algılarını etkilemiştir: üç çocuğu olan babalar, bir çocuğu olanlara göre daha az hırslı ve esnek ve fazla mesai yapma olasılıkları daha düşük, ancak daha şefkatli görülmektedir. Küçük çocuğu olan babalarla kıyaslandığında ise büyük çocuğu olan babaların devamsızlık riskinin daha düşük olduğu, fazla mesai yapmaya daha istekli oldukları, daha girişken ve baskın oldukları gibi bir algı gözlemlenmiştir.
- Medeni durum, babalar için bir tampon görevi görmektedir.
Babaların evlilik durumu, işe alım sürecinde ebeveynlik etkisini azaltmada belirleyici bir rol oynamaktadır. Üç çocuğu olan babalar, belirgin şekilde daha olumsuz değerlendirilmiş ve bu etki özellikle evli olmayan babalarda tespit edilmiştir.
Sonuç
Bu çalışma, annelerin ebeveynlik rollerinin iş gücü piyasasında hâlâ çok güçlü bir engel olduğunu, babalar açısından ise bu etkinin ailenin demografik yapısına göre farklılık gösterdiğini ortaya koymuştur. Anneler, çocuk sayısı ve yaşına bakılmaksızın, anne olmayanlara kıyasla daha olumsuz değerlendirilmiş; bu olumsuzluk, esneklik eksikliği, devamsızlık ve kariyer kesintisi ihtimali ile fazla mesaiye mesafeli olma gibi algılardan kaynaklanmıştır. Çalışma, anneliğin işe alımda sürekli olumsuz bir etki yarattığını, babalığın etkisinin ise çocuk sayısı ve yaşına göre değiştiğini ortaya koymaktadır. Bulgular, erkeklerde çocuk sayısı arttıkça iş gücü piyasasında dezavantajlı olarak algılanma olasılığının yükseldiğini, bu durumun özellikle daha büyük yaştaki çocuklara sahip babalar için belirgin olduğunu göstermektedir. Bu sonuçlar, gelecekteki araştırmalar için önemli stratejik içgörüler sunmaktadır.
Kaynak: El Haj, M., Dalle, A., Lippens, L., & Baert, S. (2026). How do employers view applicants with and without children? Journal of Marriage and Family, 88(1), 192–212. https://doi.org/10.1111/jomf.70008