Okul Temelli Değerlendirme: 13 Sınav Sisteminden Örnekler

Lise sonunda uygulanan yüksek riskli (high-stakes) sınavlar (örneğin merkezî üniversite giriş sınavları), öğrencilerin yükseköğretime ve iş gücüne geçişinde belirleyici bir rol oynamaktadır. Bu sınavların standartlaştırılmış yapısı, karşılaştırılabilirlik ve fırsat eşitliği sağlarken öğrenci stresini artırması ve üst düzey becerileri sınırlı ölçüde değerlendirebilmesi gibi eleştirilerle de karşı karşıyadır. Bu sınırlılıkları aşma amacıyla birçok ülke, sınav sistemlerine okul temelli değerlendirme (OTD, İng. school-based assessment) bileşenlerini dâhil etmeye başlamıştır. OTD, öğretmenler tarafından okul ortamında yürütülen ve öğrencilerin yıl içindeki performanslarını yansıtan değerlendirmeleri kapsar; bu yönüyle yüksek riskli sınav sistemlerinin ölçmekte zorlandığı becerilere ilişkin daha bütüncül bir değerlendirme sunmayı hedefler. Ancak okul temelli değerlendirme sisteminin öğretmen yargılarına dayalı olması, farklı okullar arasında sonuçların güvenirliği ve tutarlılığına ilişkin kaygıları da beraberinde getirmektedir. Bu noktada, “dış moderasyon” (external moderation), OTD sonuçlarının okul dışı bir mekanizma aracılığıyla ortak standartlara göre gözden geçirilmesini sağlayan temel bir kalite güvence mekanizması olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışma, farklı ülkelerin yüksek riskli sınav sistemi karşısında OTD’yi nasıl yapılandırdığını ve dış moderasyonu hangi modellerle uyguladığını karşılaştırmalı olarak incelemektedir.

Amaç

Araştırmanın temel amacı, lise düzeyinde okul temelli değerlendirme yapan 13 farklı sınav sisteminde dış moderasyonun nasıl tasarlandığını ve uygulandığını ortaya koymaktır. Bu şekilde, yüksek riskli sınav sistemlerine alternatif olarak kullanılabilecek modellerin incelemesi yapılmıştır.

Yöntem

• Araştırma Deseni: Çalışma, nitel ağırlıklı ve karşılaştırmalı bir araştırma olarak tasarlanmış; iki aşamalı, sıralı bir yöntem izlenmiştir.

1. Aşama – Doküman Analizi: Kamuya açık politika belgeleri, sınav kılavuzları, öğretmen el kitapları ve resmî web siteleri incelenmiştir. Bu aşamada OTD ve dış moderasyon uygulamalarına ilişkin yeterli bilgi sunan 13 sınav sistemi seçilmiştir.
2. Aşama – Uzman Görüşmeleri: Seçilen sistemlerden 9’unda, sınav ve değerlendirme süreçlerinden sorumlu üst düzey yetkililerle yarı yapılandırılmış çevrim içi görüşmeler yapılmıştır. Görüşmeler, doküman analizinden elde edilen bulguları doğrulamak ve uygulamadaki ayrıntıları derinleştirmek amacıyla yürütülmüştür.

• İncelenen Sistemler: Araştırma; Avustralya (New South Wales, Queensland, Victoria), İngiltere, Hong Kong, Yeni Zelanda, Güney Afrika, Malta, Kanada, Karayipler (CXC), Batı Afrika (WAEC) ve Uluslararası Bakalorya (IB) gibi farklı coğrafya ve yönetişim yapılarına sahip sistemleri kapsamaktadır.

Temel Bulgular

• Okul Temelli Değerlendirmenin Kullanımı
  • Değerlendirme görevleri; yazılı çalışmalar, projeler, portfolyolar, sözlü sunumlar ve uygulamalı etkinlikleri içermektedir.
  • OTD’nin incelenen sistemlerin hiçbirinde tek tip bir yapıda uygulanmadığı görülmüştür. Bazı ülkelerde OTD tüm derslerde yapılırken, bazılarında yalnızca belirli derslerle sınırlıdır.
  • OTD’nin nihai nota katkı oranı, %3 gibi düşük düzeylerden (Malta) %100’e (IB’nin bazı dersleri) kadar değişmektedir.
• Dış Moderasyon Yaklaşımları: Araştırma, dış moderasyonda tek bir “ideal” model olmadığını ortaya koymaktadır. Sistemler, bağlamsal ihtiyaçlarına göre farklı yaklaşımlar kullanmaktadır. Birçok ülkede bu yaklaşımlar, birlikte ve katmanlı biçimde uygulanmaktadır:
  • İstatistiksel Moderasyon (Statistical Moderation): Öğretmenler tarafından verilen OTD puanları, merkezî sınav sonuçlarıyla istatistiksel olarak denkleştirilir (örneğin New South Wales, Victoria, Ghana). Bu yaklaşımda öğrenci sıralaması korunur, ancak puan dağılımları ona göre düzenlenir.
  • Uzman İncelemesine Dayalı Moderasyon (Moderation by Inspection): Dış denetleyiciler (moderatörler) öğrenci çalışmalarından örneklemler seçerek öğretmen puanlarını inceler ve gerektiğinde düzenleme yapar (örneğin Malta, IB, İngiltere). Düzenleme, ancak öğretmen ile denetleyicinin değerlendirmesi arasında önemli bir fark olursa istenir.
  • Doğrulama (Verification): Öğretmen notları değiştirilmez, ancak uygulama hataları için geri bildirim sağlanır (örneğin Yeni Zelanda).
  • Uzlaşıya Dayalı Moderasyon (Consensus Moderation): Öğretmenlerin kendi aralarında değerlendirme standartlarını birlikte yorumlayarak ortak bir anlayış geliştirdikleri bir uygulamadır (özellikle Kanada örneği).
• Öğretmenlere Yönelik Destek Mekanizmaları
  • Çoğu sistemde öğretmenler için rehber dokümanlar, örnek öğrenci çalışmaları ve çevrim içi materyaller sunulmaktadır.
  • Moderasyon eğitimi genellikle zorunlu değildir, ancak bazı ülkelerde mesleki gelişim süreçleriyle ilişkilendirilmiştir.
  • Moderasyon sonrası sağlanan geri bildirimler, öğretmenlerin değerlendirme standartlarını daha iyi anlamalarına katkı sağlamaktadır.

Sonuç

Bu çalışma, okul temelli değerlendirmenin yüksek riskli sınav sistemlerinde (örneğin üniversite giriş sınavları) giderek daha merkezî bir rol üstlendiğini ve dış moderasyonun (okul dışı bir kurum tarafından yürütülen standartlaştırma ve denetim süreci) bu sistemlerin meşruiyeti için vazgeçilmez olduğunu göstermektedir. Bulgular, dış moderasyon uygulamalarında evrensel bir model bulunmadığını, ülkelerin kendi kurumsal kapasiteleri, güven düzeyleri ve eğitim kültürlerine uygun hibrit çözümler geliştirdiğini ortaya koymaktadır. Araştırma, OTD’nin geçerli ve güvenilir biçimde uygulanabilmesi için yalnızca teknik moderasyon araçlarının değil, öğretmenlerin değerlendirme okuryazarlığını güçlendiren sürekli destek ve mesleki öğrenme yapılarının da kritik önemde olduğunu vurgulamaktadır. Bu yönüyle çalışma, OTD uygulamalarını uygulamayı planlayan ülkeler için önemli politika dersleri sunmaktadır.

Kaynak: Murchan, D., Shaw, S., & Likhovtseva, E. (2025). Policy and practice in relation to external moderation of school-based assessment in 13 examination systems internationally. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 32(5-6), 488-514. https://doi.org/10.1080/0969594X.2025.2562814