Ekim 2026 | Dünyadan Araştırma Gündemi

Fiziksel ve Sosyal Çevrenin Çocukların Bilişsel Gelişimi Üzerindeki Etkileri

Giriş

Çocukların bilişsel yetenekleri gelişim sürecinde belirgin bireysel farklılıklar göstermekte ve bu durum ileriki yaşam ve sağlık çıktılarını etkilemektedir. Bugüne kadar yapılan araştırmalar, ailenin gelir ve eğitim düzeyi gibi sosyoekonomik göstergelerin bu gelişim sürecindeki etkilerini ortaya koymuştur. Ancak çocukların içinde büyüdükleri ev, okul, mahalle ve kültürel çevrenin bu süreci kendi başına ne ölçüde etkilediği yeterince açıklığa kavuşturulamamıştır. Gürültü, aşırı kalabalık ya da şiddet gibi etkenlerin kronik strese yol açarak bilişsel gelişimi olumsuz etkileyebildiği, yeşil alanların ve güvenli çevrelerin ise bilişsel performansı desteklediği bilinmektedir. Bununla birlikte, fiziksel ve sosyal çevre faktörlerinin, ailenin sosyoekonomik durumundan bağımsız olarak bilişsel işlevlerle nasıl ilişkili olduğu belirsizdir. Çevresel koşulların sosyoekonomik dezavantajlara karşı tampon işlevi görüp görmediği de aynı şekilde belirsizliğini korumaktadır.

Amaç

Bu araştırmanın temel amacı, çocukların ev, okul, mahalle ve kültürel çevrelerine ait fiziksel ve sosyal özelliklerinin genel bilişsel yetenek, yürütücü işlevler ile öğrenme ve bellek becerileri üzerindeki etkilerini hem sosyodemografik etkenlerden bağımsız olarak hem de bu etkenlerle etkileşim içinde ortaya koymaktır. 

Yöntem

• Araştırma Deseni: Araştırma, ABD genelinde yürütülen çok merkezli ve boylamsal Ergen Beyni Bilişsel Gelişim Çalışması’nın (Adolescent Brain Cognitive Development, ABCD) ilk yıl verilerine dayanan ilişkisel ve kesitsel bir modelle tasarlanmıştır. Bulguların güvenirliğini ve tekrarlanabilirliğini test etmek amacıyla tüm modeller, veri setinden ayrıştırılan birbirinden bağımsız iki örneklem üzerinde (keşif ve doğrulama grupları) ayrı ayrı analiz edilmiştir.
• Örneklem: Analizler, verilerinde eksiklik bulunmayan 9-10 yaşındaki toplam 9.002 çocuk (%47,9’u kız, %52,1’i erkek) ve bu çocukların bakım verenleri üzerinden yürütülmüştür. Örneklem, keşif grubu (n = 3.475) ve doğrulama grubu (n = 5.527) olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Etnik ve ırksal dağılım bakımından örneklemin %55,2’sini beyaz (n = 4.967), %19,2’sini Hispanik/Latin (n = 1.731), %13,4’ünü siyahi (n = 1.205), %2,1’ini Asyalı (n = 190) ve %10,1’ini diğer gruplar (n = 909) oluşturmaktadır.

• Veri Toplama Araçları:

• Bilişsel Boyutlar: Çocukların bilişsel performansı, NIH Toolbox bilişsel test bataryası (kelime dağarcığı, sözcükleri sesli okuma, çalışma belleği, dikkat, bilişsel esneklik, işlem hızı ve epizodik bellek), Rey İşitsel Sözel Öğrenme Testi (Rey Auditory Verbal Learning Test, RAVLT) ve Little Man Testi olmak üzere dokuz görevle değerlendirilmiştir. Bu testlerden genel bilişsel yetenek, yürütücü işlevler ile öğrenme ve bellek bileşenleri elde edilmiştir.
• Ev Çevresi: Aile Çevre Ölçeği’nin çatışma alt boyutu, Ebeveyn İzleme Anketi ve Çocuk Ebeveyn Davranışı Envanteri (ebeveyn kabulü ve sıcaklığı) kullanılmıştır.
• Okul Çevresi: Communities That Care Gençlik Anketi’nden alınan okul ortamı algısı, okula bağlılık ve katılım ile okuldan kopma alt boyutlarından yararlanılmıştır. 
• Mahalle Çevresi: Ebeveynlerin ve çocukların mahalle güvenliğine dair algılarının yanı sıra ikamet adreslerinin nüfus sayımı verileriyle eşleştirilmesi sonucu elde edilen 30 değişken (yoksulluk oranları, gelir eşitsizliği, ev sahipliği, suç oranları, hava kirliliği, yürüme elverişliliği ve ana yollara yakınlık vb.) analize dâhil edilmiştir.
• Kültürel Çevre: Meksikalı Amerikan Kültürel Değerler Ölçeği (aileye bağlılık, aile desteği, aileyi referans alma, dinî yönelim ve özerklik) ile Çok Etnikli Kimlik Ölçeği kullanılmıştır.
• Sosyodemografik Göstergeler: Hanehalkı yıllık geliri, ebeveynlerin tamamladığı eğitim yılı, ırk ve etnisite değişkenleri kaydedilmiştir.
• Veri Analizi: Çok sayıda çevresel ve sosyodemografik değişken, Temel Bileşenler Analizi (Principal Components Analysis, PCA) kullanılarak özet puanlara indirgenmiştir. Çevresel boyutların üç bilişsel alan üzerindeki doğrudan ve etkileşimli etkilerini incelemek amacıyla, araştırma merkezi ve aile düzeyindeki rassal etkilerin modele dâhil edildiği doğrusal karma etkili modeller (linear mixed-effects models) kurulmuştur.

Temel Bulgular

1. Çevresel Boyutlar ve Bilişsel Performans Arasındaki Doğrudan İlişkiler

• Çocukların ev, okul, mahalle ve kültürel ortamları, ailelerin sosyoekonomik düzeyinden bağımsız olarak genel bilişsel yetenek, yürütücü işlevler ile öğrenme ve bellek becerilerindeki farklılıkları anlamlı biçimde açıklamaktadır.
• Anne-babanın çocuğuna sıcaklık göstermesi, onu kabul etmesi ve onunla ilgilenmesi gibi olumlu ev ortamı özellikleri, çocukların genel bilişsel yetenek düzeyini doğrudan artırmaktadır.
• Çocukların okullarını güvenli bulmaları ve derslere aktif katılım sağlamaları, öğrenme ve bellek becerilerinin güçlenmesiyle ilişkili bulunmuştur.
• Yoksulluğun ve gelir eşitsizliğinin düşük, kaynak erişiminin yüksek olduğu mahallelerde yaşanması, çocukların genel bilişsel yetenekleri ile dikkat ve planlama gibi yürütücü işlevlerini olumlu yönde desteklemektedir.
• Aile içi bağlara, dayanışmaya ve sosyal aidiyete önem veren kültürel ortamlarda büyümenin, çocukların genel bilişsel yeteneklerini ve öğrenme/bellek performansını geliştirdiği görülmüştür.

2. Mahalle Olanaklarının Koruyucu Rolü

• Sosyal ve fiziksel olanakları zengin mahallelerde yaşayan çocuklarda, ailenin gelir ve eğitim düzeyinin bilişsel yetenekler üzerindeki belirleyiciliği azalmaktadır.
• Buna karşın olanakları kısıtlı mahallelerde yaşayan çocukların bilişsel gelişimi, ailelerinin sosyoekonomik durumuna daha güçlü biçimde bağlı kalmaktadır.

Sonuç

Bu araştırma ev, okul, mahalle ve kültürel çevrenin çocukların bilişsel gelişimini, ailenin gelir ve eğitim düzeyinden bağımsız olarak şekillendirdiğini ortaya koymaktadır. Çevresel etkenler zihinsel alanları farklı biçimde etkilemektedir: Evdeki ebeveyn desteği genel biliişsel yeteneği, okula bağlılık ise öğrenme ve bellek süreçlerini, mahalledeki fiziksel ve sosyal olanaklar odaklanma ve planlama gibi yürütücü işlevleri güçlendirmektedir. Özellikle olanakları zengin mahallelerin, sosyoekonomik dezavantajların bilişsel gelişim üzerindeki etkisini hafiflettiği görülmektedir. Araştırmacılar, verilerin anlık bir kesite dayanması nedeniyle doğrudan neden-sonuç bağı kurulamamasını ve anketlerdeki kişisel beyanların farklı güvenilirlik düzeylerine sahip olmasını çalışmanın temel sınırlılıkları arasında belirtmektedir. Sonuçlar, çocukların bilişsel potansiyelini artırmaya yönelik politikaların yalnızca aile gelirine odaklanmayıp mahalle olanaklarını geliştiren, okul ortamını zenginleştiren ve aile içi bağları kuvvetlendiren bütüncül bir çevre anlayışıyla tasarlanması gerektiğini göstermektedir. 

Kaynak: Meredith, W. J., Cardenas-Iniguez, C., Berman, M. G., & Rosenberg, M. D. (2022). Effects of the physical and social environment on youth cognitive performance. Developmental Psychobiology, 64(4), Article e22258. https://doi.org/10.1002/dev.22258 

Çocukluk Döneminde Aile İçi ve Toplumsal Şiddete Maruz Kalan Gençlerde Yürütücü İşlevler ve Epigenetik Farklılaşmalar

Giriş 

Planlama, problem çözme, dürtüleri kontrol etme ve dikkat gibi üst düzey bilişsel becerileri kapsayan yürütücü işlevler, bireyin amaca yönelik belirli davranışlar sergilemesinde temel bir role sahiptir. Çocukluk ve ergenlik dönemleri, beynin çevresel etkilere ve strese en duyarlı olduğu, sinirsel ağların hızla şekillendiği kritik dönemlerdir. Çocuklukta aile içinde yaşanan fiziksel veya psikolojik şiddet ile mahallede tanık olunan toplumsal şiddet gibi olumsuz deneyimlerin, ilerleyen yaşlarda bilişsel becerilerde aksamalara yol açabildiği bilinmektedir. Epigenetik süreçler, DNA dizilimini değiştirmeden genlerin nasıl çalışacağını ve ne derece aktif olacağını belirleyebilir. Bu durum, yaşanan çevresel stresin ve yaşam deneyimlerinin biyolojik sistemde nasıl iz bıraktığını anlamada önemli bir olanak sunmaktadır. Erken yaşta şiddet görmenin yetişkinlikte yürütücü işlev sorunlarına yol açtığı literatürde sıkça gösterilmiştir. Buna karşın, yaşanan bu deneyimlerin hücresel ve epigenetik düzeyde beyne nasıl yansıdığı henüz açıklığa kavuşturulmamıştır.

Amaç 

Bu araştırmanın temel amacı, çocukluk döneminde aile içi şiddete (fiziksel ve psikolojik) ve toplumsal şiddete maruz kalan genç yetişkinlerde, yürütücü işlev bozukluklarıyla ilişkili DNA metilasyon bölgelerini belirlemek ve bu epigenetik işaretlerin çocuklukta yaşanan şiddet deneyimleriyle bağlantısını ortaya koymaktır.

Yöntem 

• Araştırma Deseni: Araştırma, Brezilya’nın São Gonçalo kentinde 2005 yılında başlatılan ve 2022 yılına kadar 16 yıl boyunca beş farklı zaman noktasında (2005, 2006, 2008, 2012/2013 ve 2021/2022) verinin toplandığı çok dalgalı, boylamsal bir kohort çalışmasıdır.
• Katılımcılar: Çalışmaya başlangıçta 500 ilkokul birinci sınıf öğrencisi katılmıştır. Analizler, beş izleme döneminin tamamında şiddet maruziyetine dair verileri eksiksiz olan ve tükürük örneklerinden DNA metilasyon profili başarıyla elde edilen 78 genç yetişkin üzerinden yürütülmüştür. Katılımcıların yaş ortalaması başlangıçta 7,6 iken son izlemede 23,5’tir. Örneklemin %55,1’ini (n = 43) kadınlar, %44,9’unu (n = 35) erkekler oluşturmaktadır. Irk ve ten rengi dağılımına göre örneklemin %39,5’ini esmer/melez (brown/pardo), %34,2’sini siyahi ve %26,3’ünü beyaz bireyler oluşturmaktadır. 

• Veri Toplama Araçları:

• Aile İçi Şiddet Ölçümü (Conflict Tactics Scale, CTS): Ebeveynlerin çocuklara yönelik fiziksel (itme, tokatlama, vurma, yakma, silah kullanma) ve psikolojik şiddet (aşağılama, hakaret, tehdit, eşya fırlatma) eylemlerini ölçen bir araçtır. Ölçeği ilk üç dalgada ebeveynler, son iki dalgada ise gençlerin kendileri doldurmuştur.
• Toplum İçi Şiddet Ölçümü (Things I Have Seen and Heard, TISH): Gençlerin yaşadıkları çevrede silahlı çatışma, dayak, yaralanma ve tutuklanma gibi olaylara ve güvensiz ortamlara tanık olma veya maruz kalma düzeylerini belirleyen bir ölçektir.
• Yürütücü İşlev Bozukluğu (Barkley Deficits in Executive Functioning Scale, BDEFS Kısa Form): 2022’deki son dalgada uygulanan 20 maddelik bu ölçek, zaman yönetimi, problem çözme ve organizasyon, dürtü kontrolü, motivasyon ve duygu düzenleme alanlarındaki güçlüklerin düzeyini ölçmektedir.
• Epigenetik Analiz (Tükürük Örnekleri): 2022’de toplanan tükürük örneklerinden elde edilen DNA örnekleri üzerinde Infinium MethylationEPIC BeadChip platformu kullanılarak genom genelinde yaklaşık 850.000 metilasyon noktası incelenmiştir.
• Veri Analizi: Gruplar arasındaki medyan farklılıkları Mann-Whitney U ve Kruskal-Wallis testleriyle, değişkenler arasındaki ilişkiler Spearman korelasyonuyla değerlendirilmiştir. Epigenom çapında ilişkilendirme çalışması (Epigenome-Wide Association Study, EWAS) cinsiyet ve epitel hücre oranı kontrol edilerek yürütülmüş, belirlenen aday genler ile şiddet türleri arasındaki bağlantılar çoklu doğrusal regresyon modelleriyle incelenmiştir. Olası biyolojik mekanizmaları incelemek amacıyla Reactome veri tabanı üzerinden yolak zenginleştirme analizi gerçekleştirilmiştir.

Temel Bulgular

1. Şiddete Maruz Kalma Düzeylerinde Cinsiyet ve Irk Farklılıkları:

• Kızların erkeklere kıyasla daha yüksek düzeyde aile içi fiziksel ve psikolojik şiddet bildirdikleri görülmüştür. 
• Siyahi ve esmer/melez katılımcıların genel aile içi şiddet ve psikolojik şiddet puanlarının beyaz katılımcılara kıyasla anlamlı biçimde daha yüksek olduğu saptanmıştır. 
• Aile içi fiziksel şiddet puanları beyaz katılımcılarda diğer gruplara göre çok daha düşük seviyede kalmıştır.
• Yaş veya ailenin sosyoekonomik düzeyi açısından şiddete maruz kalma oranlarında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık tespit edilmemiştir. 

2. Yürütücü İşlevler ile Şiddet Arasındaki İlişki:

• Yetişkinlik döneminde yaşanan dikkat dağınıklığı, dürtü kontrol güçlüğü ve organizasyon eksikliği gibi yürütücü işlev bozuklukları, çocuklukta maruz kalınan aile içi psikolojik şiddet ve tanık olunan toplumsal şiddet ile anlamlı düzeyde ilişkili bulunmuştur.
• Aile içi şiddetin psikolojik ve fiziksel boyutlarının birbirinden bağımsız olmadığı, büyük ölçüde iç içe geçtiği ve çocukların birden fazla şiddet türünü birlikte deneyimledikleri (çoklu mağduriyet) belirlenmiştir.

3. Yürütücü İşlev Bozukluklarıyla İlişkili Biyolojik Değişimler:

• Planlama, odaklanma ve dürtü kontrolü gibi bilişsel becerilerde zorluk yaşayan gençlerin DNA örneklerinde, genlerin çalışma düzenini etkileyen belirgin biyolojik izler saptanmıştır.
• Çocuklukta şiddete uğramış gençlerde tespit edilen bu farklılıkların duyusal algı, hücrelerin strese direnci, erken gelişim ve sinir hücreleri arasındaki iletişimle ilgili genlerde yoğunlaştığı görülmüştür.
• Stres tepkilerini yöneten genlerdeki biyolojik farklılaşmaların ise çocuklukta aile içinde yaşanan dayak, tokat gibi fiziksel şiddetle ve yetişkinlikteki zihinsel kontrol güçlükleriyle doğrudan bağlantılı olduğu belirlenmiştir.

4. Öne Çıkan Temel Biyolojik Süreçler 

• Şiddet ve zihinsel kontrol sorunlarıyla ilişkili genlerin, sinir hücrelerinin büyümesi, yeni bağlantılar kurması ve beynin öğrenmeye uyum sağlama esnekliği üzerinde rol oynadığı belirlenmiştir.
• Bu genlerin ayrıca hücre içi taşıma, hücre yapısının korunması, DNA hasarlarının onarımı ile vücudun bağışıklık ve iltihap tepkileri gibi hücresel direnç süreçleriyle ilişkili olduğu saptanmıştır.

Sonuç 

Bu araştırma, çocuklukta maruz kalınan aile içi ve toplumsal şiddetin sosyal bir sorun olmasının yanı sıra genlerin çalışma biçiminde meydana gelen biyolojik izlerle de ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır. Erken yaşta yaşanan şiddet deneyimlerinin bedene işlenerek yetişkinlikte planlama, odaklanma ve duygu kontrolü gibi bilişsel becerilerdeki güçlüklerle ilişkili olabileceği görülmektedir. Araştırmacılar, yıllar içinde yaşanan katılımcı kaybı nedeniyle örneklemin 78 kişiye düşmesini, bilişsel beceri ölçümlerinin ve DNA örneklerinin tek bir zaman noktasında alınmasından ötürü kesin bir neden-sonuç bağı kurulamamasını ve tükürük verilerinin doğrudan beyin dokusunu yansıtmayabileceğini temel sınırlılıklar olarak belirtmektedir. Çocukların zihinsel ve ruhsal sağlığını korumaya yönelik politikaların, şiddetin toplumsal nedenleriyle mücadelenin yanı sıra erken çocuklukta şiddeti önleyici uygulamaları, olumlu ebeveynlik eğitimleri ve travmaya duyarlı destekleri içeren bütüncül adımlarla oluşturulması gerektiği vurgulanmaktadır. 

Kaynak: Ramos, R. Q., da Silva, C. M. F. P., Evangelista, A. F., Serpeloni, F., Lacerda, N. R., Avanci, J. Q., & Assis, S. G. (2026). Executive function and epigenetic markers in youth exposed to family and community violence in childhood. Developmental Psychobiology, 68(5), Article e70183. https://doi.org/10.1002/dev.70183 

İnternet ve Problemli Kumar Oynama: Finlandiyalı Yetişkinlerde İnternet Kaynaklı Risk Faktörleri

Bu çalışma, internet kaynaklı faktörlerin problemli kumar oynamayı hangi yollarla etkileyebileceğini Finlandiyalı yetişkinler örneğinde karma yöntemle incelemektedir. Kumarın Finlandiya’da ne denli yaygın bir etkinlik olduğunu verilerle aktaran çalışma, çevrim içi kumarı ve ilişkili riskleri ele almaktadır. Araştırma, elektronik kumar makinelerinin ve fiziksel kumar mekânlarının büyük ölçüde kullanıma kapalı olduğu COVID-19 pandemisi dönemini kapsaması bakımından da önem taşımaktadır. Çalışmada ayrıca kumar sorunundan kurtulmaya çalışanların, kumar oynadıkları dönemde interneti nasıl kullandıkları ve internetin her an sunduğu kumar olanaklarıyla nasıl başa çıktıkları incelenmektedir. Bu çerçevede iki soruya yanıt aranmaktadır: İnternetin problemli kumar oynamadaki rolü ne kadar önemlidir? İnternet, oyuncuların aşırı kumar oynamaktan kaçınma çabalarını nasıl zorlaştırmıştır? 

Amaç

Çalışmanın amacı, internetin farklı yönlerinin kumar problemlerindeki rolünü boylamsal ve nitel yöntemlerle incelemektir.

Yöntem

Metodoloji 

Çalışmada nicel ve nitel yaklaşımları birleştiren karma yöntem kullanılmıştır. Nicel veri toplama sürecinde boylamsal bir anket kullanılmış, çevrim içi katılımcı paneli ile veriler toplanmıştır. Çalışmanın nitel kısmında ise problemli kumar davranışından kurtulma sürecindeki kişilerle görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Görüşmeler yarı yapılandırılmış ve nicel anketle uyumlu sorulardan oluşmuştur.

Veri Toplama 

Çalışmanın nicel verileri, Norstat çevrim içi katılımcı paneli aracılığıyla 18-75 yaş arası Finlandiyalı yetişkinlerden 6 aylık aralıklarla 4 farklı zamanda toplanmıştır:

• T1 (Mart-Nisan 2021): 1.530 katılımcı 
• T2 (Ekim-Kasım 2021): 1.198 katılımcı
• T3 (Nisan-Mayıs 2022): 1.095 katılımcı
• T4 (Ekim-Kasım 2022): 1.008 katılımcı 

Analizlerde dört dalgadan toplam 4.827 gözlem kullanılmıştır. 

Çalışmanın nitel verileri, Helsinki’deki “Gambling Clinic” aracılığıyla ulaşılan ve kendini iyileşme sürecinde tanımlayan 18 kişiyle (%61’i erkek, yaş ortalaması 42,1) Kasım 2021-Ağustos 2022 tarihleri arasında Zoom veya telefon üzerinden yapılan yarı yapılandırılmış görüşmelerle toplanmıştır. 

Veri Analizi

Nicel veri analizi Stata 18 programı ile doğrusal sabit etkili regresyon modeli kullanılarak yürütülmüştür. Nitel veriler ise NVivo 14 yazılımıyla analiz edilmiştir. Görüşmelerin internetle ilgili bölümlerinden elde edilen toplam 806 ifade; 284 alt temaya, 31 temaya ve 6 ana temaya kategorize edilmiştir.

Bulgular 

• Çevrim İçi Kumar Oynama ve Risk Düzeyleri

Katılımcıların genelinde kumar riski düşük olmakla birlikte, yaklaşık %7’si orta riskli, %5’i ise problemli kumar düzeyinde yer almıştır. En yaygın çevrim içi kumar türü kumarhane siteleri olurken katılımcıların %18’i yurt dışı merkezli kumar sitelerini kullanmış, %10’u çevrim içi poker oynamıştır. İki yıllık süreçte çevrim içi poker ve kumarhane sitesi kullanımında anlamlı bir artış görülmemiştir. Katılımcıların yaklaşık %10’u çevrim içi kumar topluluklarına katılmış, %3’ü ise anlık kredi kullanmıştır. Tüm çevrim içi kumar türlerinin problemli kumar oynamayla pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki içinde olduğu görülmektedir. 

• Anlık Kredi Kullanımı ve Çevrim İçi Kumar Toplulukları 

Çalışmanın bulguları, anlık kredi kullanımının problemli kumar oynamayla pozitif yönde ilişkili olduğunu göstermektedir. Benzer şekilde çevrim içi kumar topluluklarına katılımın da problemli kumar oynamayla ilişkili olduğu gözlenmiştir. 

• Her An ve Her Yerden Erişilebilirlik 

Nitel veriler, akıllı telefonların ve internetin kumarı doğrudan evin içine taşıdığını göstermiştir. Katılımcılar, saatlerce telefona kilitlenip kontrolsüzce kumar oynadıklarını, çok kısa sürelerde büyük paralar kaybettiklerini ve sosyal ilişkilerinin ciddi zarar gördüğünü anlatmışlardır.

• Kumar Kredileri ve Reklamların Etkisi

Ücretsiz kumar kredileri, referans bonusları ve sosyal medya yayınları, katılımcıların kumarla ilişkisini sürdürmesinde etkili olan unsurlar olarak tanımlanmıştır. Ayrıca kumar oynamaktan uzak kalmak isteyen kişiler dahi e-posta, SMS ve çevrim içi reklamlar aracılığıyla yeniden kumara yönelme riskiyle karşı karşıya kalmıştır. 

• Çevrim İçi Kumarda Profesyonellik Algısı 

Katılımcılar, bahis oynamayı istatistik ve olasılığa dayalı rasyonel bir faaliyet, kumarhane oyunlarını ise şans ve cazibeyle ilişkili daha riskli bir alan olarak değerlendirmiştir. Ancak bahis platformlarının bonus ve kumar kredileri aracılığıyla kullanıcıları kumarhane oyunlarına yönlendirdiği belirtilmiştir. 

• Çevrim İçi Eğlence Oyunlarının Kumarla İlişkisi 

Az sayıda katılımcı eğlence amaçlı oyunlarda kumar terimleriyle karşılaştığını belirtse de, katılımcılar genel olarak bu oyunların kumar sorunları açısından önemli bir rol oynamadığını düşünmüş, onları yalnızca zaman kaybı olarak görmüş ve finansal açıdan zararsız bulmuşlardır. 

Sonuç 

Bu çalışma, internetin kumar oynanabilecek bir ortam sunmasının yanı sıra kumar problemlerini derinleştiren karmaşık bir dijital risk ağı oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Akıllı telefonlar, hedefli reklamlar, kumarhanelere bağlı canlı yayıncılar ve sosyal medya fenomenleri, sanal topluluklar ve anlık kredi imkânları bu ağın başlıca unsurlarıdır. Çevrim içi ortama erişimin kolaylığı, oyuncuların kumarı bırakma ve kendilerini sınırlama çabalarını sürekli olarak tehlikeye sokmaktadır. Çalışmaya göre sosyal destek ağları, çevrim içi kumar platformlarına erişimin azaltılması ve anlık kredilerle bunların pazarlanmasının kısıtlanması iyileşme sürecini destekleyebilir ve kumarla ilişkili zararları azaltabilir.

Kaynak: Soares Mantere, E., Savolainen, I., Vuorinen, I., Hagfors, H., Palomäki, J., & Oksanen, A. (2026). The Internet of problem gambling: A mixed-methods study of the role of Internet-enabled risk factors among Finnish adults. New Media & Society, 28(5), 2275–2296. https://doi.org/10.1177/14614448251333739

Orta Yaşlı “Sandviç Kuşağı”: Bakım Sorumlulukları ve Ruh Sağlığı Riskleriyle Başa Çıkmada Sosyal Sermayenin Kullanımı

Sandviç kuşağı kavramı, eş zamanlı olarak çocuklarına ve ebeveynine veya büyükanne/büyükbabalarına bakım sağlayan orta yaşlı bireyleri ifade etmektedir. Genç nüfusun azaldığı ve yaşlı nüfusun arttığı Hong Kong’da, 35 yaş ve üzeri orta yaş grubunun her iki kuşağa bakım verme baskısı yaşadığı gözlenmektedir. Bu çalışma, Hong Kong özelinde sandviç kuşağı ile sosyal ilişkileri ve ağları kapsayan sosyal sermaye arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Bu doğrultuda çalışma, sandviç kuşağının bakım sorumluluklarıyla ve ruh sağlığını tehdit eden unsurlarla başa çıkmada mikro, mezo ve makro düzeylerdeki sosyal sermaye türlerini nasıl kullandığını ele almaktadır. 

Amaç

Çalışmanın amacı, sandviç kuşağının bakım sorumluluklarıyla başa çıkmada sosyal sermayeyi nasıl kullandığını incelemektir.

Yöntem

Metodoloji

Çalışmada nitel araştırma deseni ve amaçlı örnekleme (purposive sampling) yöntemi benimsenmiştir. Çalışmanın örneklemini, (a) 35-50 yaş arasında olan ve (b) çocuklarına ve ebeveynine, kayınvalide/kayınpederine veya büyükanne/büyükbabasına bakan 10 katılımcı oluşturmaktadır.

Veri Toplama

Katılımcılar, 1-30 Nisan 2023 tarihleri arasında bakım verenlerden oluşan bir WhatsApp grubunda paylaşılan ilanlar aracılığıyla bulunmuştur. Veriler, Mayıs 2023’te her biri 1 ila 1,5 saat süren derinlemesine ve yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla toplanmıştır. 

Veri Analizi

Nitel veri analizinde NVivo 15 yazılımı kullanılmış ve tümdengelimli tematik analiz yapılmıştır. Kodlar ve temalar; mikro, mezo ve makro düzeylerdeki bağlayıcı (bonding), köprü kuran (bridging) ve bağlantı kuran (linking) sosyal sermaye kategorilerine göre sınıflandırılmıştır. Bu kategoriler sırasıyla aile ve yakın çevreyle, farklı sosyal gruplarla ve resmî kurumlarla kurulan ilişkileri ifade etmektedir.

Bulgular

• Bakım Sorumluluklarından Kaynaklanan Çatışmalar

Bulgular, sandviç kuşağındaki bireylerin yaşlanan aile üyelerinin ve çocuklarının bakım ihtiyaçlarını karşılamaya çalışırken fiziksel yorgunluk, zaman yönetimi güçlükleri ve stres yaşadıklarını göstermektedir. Özellikle yaşlı aile üyelerinin sağlık durumlarına ilişkin belirsizlikler ile bakım konusunda yeterli bilgi ve deneyime sahip olunmaması, bakım verenlerin stres yaşamalarının nedenleri arasındadır. Ayrıca iş ve bakım sorumluluklarını birlikte yürütme zorunluluğu da gözlenmektedir. Bir anne katılımcı ise kendisi, babası ve oğlu arasında çatışmalar yaşandığını ifade etmiştir. 

• Mikro Düzeyde Bağlayıcı Sosyal Sermaye Kullanımı (Aile ve Yakın Çevre) 

Sandviç kuşağı için en doğrudan ve kritik destek kaynağı, sağlıklı ebeveyn ile kayınvalide/kayınpederlerdir. Bu kişiler torun bakımını üstlenerek çalışan anne-babalara büyük kolaylık sağlamaktadır. Ancak ebeveynlerin sağlığı bozulup bakıma muhtaç hâle geldiklerinde bu destek azalmakta ve sandviç kuşağının ruh ve beden sağlığı da etkilenebilmektedir. Kardeşler genellikle ev tadilatı veya kriz yönetimi gibi durumlarda tamamlayıcı destek sunarken, akrabalar ve arkadaşlar daha çok tıbbi bilgiye ve bakımevi imkânlarına erişimde yönlendirici rol oynamaktadır; komşuluk ilişkilerinin sağladığı destek ise oldukça sınırlıdır.

• Mikro Düzeyde Ev İşleri ve Bakımın Devredilmesi (Ev Hizmetlileri)

Sandviç kuşağı, bağlayıcı sosyal sermayenin yanı sıra ev hizmetlisi çalıştırarak da ikili bakım sorumluluğuyla başa çıkmaktadır. Ev hizmetlileri ev işlerine ek olarak hem çocukların hem de yaşlı aile üyelerinin bakımını üstlenmekte; hastanede yatan yaşlılara yemek götürmek ya da yara bakımı yapmak gibi işleri de yerine getirmektedir.

• Mezo Düzeyde Köprü Kuran Sosyal Sermaye (Dinî Gruplar)

Mezo düzeyde dinî gruplar; manevi ve duygusal destek ile çocukların eğitim olanakları ve defin işlemleri gibi pratik kaynaklara erişim sağlayarak çok yönlü bir köprü kuran sosyal sermaye işlevi görmektedir. Dinî topluluklardaki çocuk ve yaşlı bakımı konusunda deneyimli, daha yaşlı üyeler, gruptaki daha genç üyelere tavsiyelerde bulunmaktadır. Bir katılımcı da COVID-19 döneminde yaşadıkları baskıyı hafifletmek için kiliseye gittiklerini ifade etmiştir. 

• Makro Düzeyde Bağlantı Kuran Sosyal Sermaye (Kamu ve STK Hizmetleri)

Katılımcılar, hükûmetin yaşlılara yönelik sunduğu bakım desteklerini ve finansal yardımları genel olarak cömert ve etkili bulup takdir etmektedir. Ancak kamu kaynaklarının yaşlı bakımı ile çocuk bakımı arasında eşitsiz dağıtıldığını, kreş ve çocuk bakımı hizmetlerinin yeterliliğine dair kaygılarını dile getirmektedirler. Ayrıca bulgular, sivil toplum kuruluşları çocuklara yönelik kaynaklar sunsa da hizmetlerin uygunluğu ve ihtiyaç sahiplerine erişimi konusunda bazı sorunlar yaşanabildiğini göstermektedir.

Sonuç

Araştırma, sandviç kuşağının bakım sorumluluklarını büyük ölçüde aile üyelerinin ve ev hizmetlilerinin desteğiyle yerine getirdiğini, dinî gruplardan duygusal ve manevi destek aldığını ve çocuk bakımı ile uzun süreli bakım kaynaklarının dağılımını eşitsiz bulduğunu ortaya koymuştur. Çalışma, çocuk bakımı, uzun süreli bakım ve nüfus politikalarının entegre edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Ayrıca hükûmet, STK’lar ve anne forumları arasındaki iş birliğinin güçlendirilmesi, yaşlılara torun bakımı konusunda verilen eğitimlerin sürdürülmesi ve ev hizmetlisi çalıştıran ailelere ekonomik teşvikler sunulması da öneriler arasında yer almaktadır.

Kaynak: Lam, G., Tang, C. S.-K., & Chow, T. S. (2026). Middle-aged sandwich generation: The utilization of social capital in coping with the caring demands and threats to mental health. Frontiers in Public Health, 13, Article 1730220. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1730220 

Suç İşleme Eğilimi ile Kriminojenik Koşulların Etkileşimi, Adalet Sistemine Dâhil Olan Ergenlerde Yeniden Suç İşlemeyi Açıklayabilir mi?

Gelişimsel ve yaşam boyu kriminoloji (developmental life-course criminology, DLC) alanındaki araştırmalar, suç davranışlarının ergenlik döneminde yoğunlaşması nedeniyle, bu davranışların ortaya çıkmasında rol oynayan erken ve yakın dönem risk faktörlerine odaklanmaktadır. Ancak bu risk faktörlerinin bir araya gelerek suç davranışına nasıl yol açtığı yakın zamana kadar yeterince anlaşılamamıştır. Bu çalışmada, durumsal eylem teorisi (situational action theory, SAT) temel alınarak ergenlerin yeniden suç işleme davranışları incelenmiştir. Durumsal eylem teorisi, suç davranışının bireyin suç işleme eğilimi ile kriminojenik koşullara (suç işlemeyi teşvik eden ya da yeterince caydırmayan çevresel koşullar) maruz kalmasının etkileşimi sonucunda ortaya çıktığını savunmaktadır. Bu amaçla çocuk adalet sistemine dâhil olmuş ergenlerden oluşan bir örneklem kullanılmış ve bu etkileşimin yeniden suç işlemeyi açıklayıp açıklamadığı incelenmiştir. 

Amaç

Çalışma, suç işleme eğilimi ile kriminojenik koşullara maruz kalmanın etkileşiminin, adalet sistemine dâhil olan ergenlerde yeniden suç işlemeyi ne ölçüde açıkladığını incelemektedir. Bu amaçla ele alınan araştırma soruları şunlardır:

• Suç işleme eğilimine ve kriminojenik koşullara maruz kalmaya ilişkin göstergelerden hangileri, adalet sistemine dâhil olan ergenlerin yeniden suç işlemesini en güçlü biçimde yordamaktadır? 

• Suç işleme eğilimi ile kriminojenik koşullara maruz kalma arasındaki etkileşim, adalet sistemine dâhil olan ergenlerde yeniden suç işlemeyi yordamakta mıdır?

Yöntem

Metodoloji

Araştırma, Avustralya’nın Queensland eyaletinde çocuk adalet sistemine dâhil olan ve Ocak 2001 ile Temmuz 2007 arasında doğan 10-16 yaş aralığındaki ergenleri kapsayan bir kohort çalışmasıdır. 

Veri Toplama

Veriler, Queensland Gençlik Adaleti ve Mağdur Destek Bakanlığı (Department of Youth Justice and Victim Support) tarafından sağlanmıştır. Çalışmada bağımlı değişken, 12 aylık takip süresinde işlenen ve kanıtlanan suç sayısıdır. Çalışmanın bağımsız değişkenleri, durumsal eylem teorisinin öne sürdüğü suç işleme eğilimi ve kriminojenik koşullara maruziyettir. Yaş ve cinsiyet, analizlerin bir kısmında kontrol değişkeni olarak kullanılmıştır. 

Veri Analizi

Veriler, sıradan en küçük kareler (OLS) regresyonuyla analiz edilmiştir. Tüm analizler Stata 19 programında gerçekleştirilmiştir. Sonuçların sağlamlığını değerlendirmek amacıyla duyarlılık analizleri yapılmıştır.

Bulgular

• Örneklemin Özellikleri ve Yeniden Suç İşleme

Araştırma örneklemi 3.287 ergenden (10-16 yaş; %74,4’ü 14-16 yaş arası) oluşmaktadır; ergenlerin çoğunluğunu erkekler (%71,9) oluşturmaktadır. Örneklemde düşük engellenme toleransı (poor frustration tolerance) (%59,2), antisosyal tutumlar (%56,3), suç işleyen akranlara sahip olma (%85,1), okul devamsızlığı (%72,6) ve yetersiz ebeveyn gözetimi (%65,4) yaygın risk göstergeleridir. Katılımcıların %79,4’ü takip eden 12 ay içinde yeniden suç işlemiş, %42’si ise bu dönemde 10 veya daha fazla suç işlemiştir.

• Suç İşleme Eğilimi ve Kriminojenik Koşullara Maruziyetin Yeniden Suç İşlemeyle İlişkisi

Bulgular, kısa dikkat süresinin, antisosyal tutumların ve suçluluk duygusu eksikliğinin yeniden suç işlemeyle anlamlı ilişkiler gösterdiğini, bu göstergeler arasında antisosyal tutumların etkisinin oldukça yüksek olduğunu ortaya koymuştur. Kriminojenik koşullara maruziyet göstergelerinin tamamı da yeniden suç işlemeyle anlamlı ilişkilidir. Yeniden suç işlemeyle en güçlü ilişkili göstergeler ise suç işleyen akranlara sahip olma, olumlu rol model olabilecek arkadaşların/tanıdıkların olmaması veya az olması ve kronik uyuşturucu ya da alkol kullanımıdır. İki gösterge grubu birlikte ele alındığında kriminojenik koşullara maruziyet göstergelerinin tamamı anlamlılığını korurken, suç işleme eğilimi göstergelerinden yalnızca antisosyal tutumlar ve suçluluk duygusu eksikliği yeniden suç işlemeyle anlamlı ilişki göstermiştir.

• Kriminojenik Koşullara Maruziyetin Açıklayıcı Rolü

Bulgular, hem suç işleme eğiliminin hem de kriminojenik koşullara maruziyetin yeniden suç işlemeyle anlamlı ilişki gösterdiğini ortaya koymuştur. Bununla birlikte, kriminojenik koşullara maruziyetin yeniden suç işlemeyle ilişkisi daha güçlüdür. İki değişken birlikte değerlendirildiğinde suç işleme eğiliminin yeniden suç işlemeyle ilişkisi azalmış; bu durum, kriminojenik koşullara maruziyetin söz konusu ilişkinin bir bölümünü açıkladığına işaret etmiştir. Bunun yanı sıra suç işleme eğilimi ile kriminojenik koşullara maruziyet arasındaki etkileşimin de yeniden suç işlemeyi anlamlı biçimde yordadığı görülmüştür.

Sonuç

Çalışmanın bulguları, adalet sistemine dâhil olan ergenlerde yeniden suç işlemenin durumsal eylem teorisiyle açıklanabileceğini göstermektedir. Kriminojenik koşullara maruz kalmanın yeniden suç işlemeyle ilişkisi, suç işleme eğilimine kıyasla daha güçlü bulunmuş; iki değişkenin etkileşimi de yeniden suç işleme davranışını açıklamaya katkı sağlamıştır. Suç işleme eğiliminin yeniden suç işleme üzerindeki etkisi, kriminojenik koşullara maruz kalmanın yüksek olduğu durumlarda daha fazla, düşük olduğu durumlarda ise daha azdır. Bulgular, antisosyal akran ilişkilerinin azaltılması, olumlu akran ilişkilerinin desteklenmesi, uyuşturucu ve alkol kullanımının azaltılması, ebeveynlere destek ya da aile danışmanlığı sağlanması ve okula yeniden katılımın kolaylaştırılması gibi müdahale alanlarının önemine işaret etmektedir.

Kaynak: McCarthy, M., Mateo Pinones, M., Shepherd, S., Allard, T., Bryden, M., & Ali, M. (2026). Can the interaction of offending propensity and criminogenic exposure explain reoffending among justice-involved adolescents? Journal of Criminal Justice, 103, Article 102612. https://doi.org/10.1016/j.jcrimjus.2026.102612