Programlama Öğrenme Sürecinde Üretken Yapay Zekâ Geri Bildirimine Dair Öğrencilerin Algıları

Giriş

Üretken yapay zekâ (generative artificial intelligence, GenAI), eğitim alanında giderek daha da yaygın bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır. Özellikle ChatGPT gibi sohbet botlarının (chatbots) öğrencilere anında, ayrıntılı ve kişiselleştirilmiş açıklamalar ile geri bildirimler sunabilmesi, bu teknolojiyi öğrenme süreçleri açısından dikkat çekici hâle getirmektedir. Programlama eğitimi gibi bilişsel yükün fazla olduğu alanlarda GenAI tabanlı araçlar; öğrencilerin kod yazma, hataları fark etme, kodu anlama ve problem çözme süreçlerini destekleyen yardımcı bir araç olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, eğitim teknolojilerinin öğrenmeyi ne ölçüde desteklediği, yalnızca sundukları teknik imkânlara bağlı değildir. Bu araçların etkili olabilmesi, öğrencilerin söz konusu teknolojileri nasıl algıladıkları ve kullanmaya ne kadar istekli olduklarıyla yakından ilişkilidir. Teknoloji Kabul Modeli’ne (Technology Acceptance Model, TAM) göre, bir teknolojinin öğrenme ortamlarında benimsenmesi, öğrencilerin o teknolojiyi ne kadar kullanışlı ve ne kadar kolay bulduklarına bağlıdır. Bu çalışma, Singapur’daki lise öğrencilerinin, programlama öğrenirken bir üretken yapay zekâ programının (MyBotBuddy) sunduğu geri bildirimlere ilişkin algılarını incelemekte ve bu algıların, söz konusu teknolojiyi gelecekte kullanma niyetleriyle nasıl ilişkili olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Amaç

Bu araştırmanın amacı, 15-16 yaş grubundaki lise öğrencilerinin programlama öğrenme sürecinde kullandıkları GenAI tabanlı bir sohbet botundan (MyBotBuddy) aldıkları geri bildirimi nasıl algıladıklarını incelemektir. Çalışma kapsamında, öğrencilerin bu aracı ne kadar kullanışlı ve kolay kullanılabilir buldukları ele alınmaktadır. Aynı zamanda, öğrencilerin bu konudaki algılarının MyBotBuddy’yi ilerleyen dönemlerde kullanma istekleriyle ne ölçüde ilişkili olduğunu incelemek amaçlanmıştır. Buna ek olarak, araştırma öğrencilerin MyBotBuddy’yi kullanırken uygulamaya yönelik algıları ile gelecekte tekrar kullanma niyetleri üzerindeki unsurların ne kadar etkili olduğunu değerlendirmektedir. Bu unsurlar arasında öğrencilerin uygulamayı kullanırken ne kadar keyif aldıkları, kullanım için ne kadar çaba harcadıkları, süreç boyunca kendilerini ne kadar desteklenmiş ve serbest hissettikleri ve çevrelerindeki kişilerin (örneğin arkadaşlarının, öğretmenlerinin) GenAI kullanımına bakış açıları yer almaktadır. Son olarak, öğrencilerin daha önce GenAI araçlarıyla olan deneyimlerinin, bu süreçte nasıl bir rol oynadığı incelenmektedir. Çalışma, tüm bu ilişkileri Uyarlanmış TAM çerçevesinde ele almaktadır.

Yöntem

Bu araştırma, lise öğrencilerinin programlama öğrenme sürecinde GenAI tabanlı bir sohbet botundan alınan geri bildirime yönelik algılarını ve bu algıların teknoloji kullanım niyetiyle ilişkisini incelemek amacıyla yarı deneysel bir araştırma deseni ile yürütülmüştür. Çalışma, Teknoloji Kabul Modeli temelinde tasarlanmış ve öğrencilerin GenAI destekli geri bildirime ilişkin algıları, yapılandırılmış bir müdahale sonrasında ölçülmüştür.

• Araştırma Deseni: Araştırmada tek gruba ön test-son test uygulanarak yarı deneysel tasarım kullanılmıştır. Bu tasarımın amacı, öğrencilerin GenAI tabanlı geri bildirime ilişkin algılarını zaman içinde karşılaştırmak değil, GenAI ile gerçek bir öğrenme deneyimi yaşadıktan sonra oluşan algı ve tutumlarını sistematik biçimde incelemektir. Veri toplama süreci Kasım 2023 - Ekim 2024 tarihleri arasında yürütülmüştür. Ön test ve son test aynı gün içerisinde uygulanmıştır.

• Katılımcılar: Araştırmaya Singapur’daki devlet liselerinde öğrenim gören ve GCE O Level Computing dersini alan 15-16 yaş aralığında toplam 60 öğrenci katılmıştır (50 erkek, 9 kız, 1 öğrenci cinsiyet belirtmemiştir). Öğrencilerin büyük çoğunluğu, çalışmaya katılmadan önce GenAI sohbet botlarını sık veya çok sık kullandığını ifade etmiştir.

• Müdahale Süreci: Araştırma kapsamında öğrenciler, programlama öğrenimini desteklemek amacıyla geliştirilen MyBotBuddy adlı GenAI tabanlı sohbet botu ile yapılandırılmış bir öğrenme etkinliğine katılmıştır.

• Ön Test (Başlangıç Görevi): Öğrencilerden Python programlama dili kullanarak ISBN kontrol basamağını hesaplayan bir program yazmaları istenmiştir. Bu görev, öğrencilerin mevcut programlama becerilerini ve problem çözme yaklaşımlarını ortaya koymak amacıyla kullanılmıştır. Öğrencilere konuya ilişkin temel açıklamalar verilmiştir; ancak öğrenciler daha önce bu tür bir görevle karşılaşmadıkları için ön testte bu kullanılmıştır.
• GenAI Destekli Öğrenme Aşaması: Ön testin ardından öğrencilere MyBotBuddy’nin işlevleri tanıtılmıştır. Öğrenciler, yazdıkları kodları MyBotBuddy ile birlikte incelemiş; kodlarındaki hataları kontrol etmiş, belirli satırların ne işe yaradığını sormuş, kodun nasıl geliştirilebileceğine dair geri bildirim almıştır. Bu aşamada öğrenciler, GenAI ile serbest şekilde etkileşim kurmuş ve aracı istedikleri şekilde kullanabilmiştir. Müdahale süresi yaklaşık 1 saat sürmüştür.
• Son Test: GenAI erişimi tamamen kaldırılmıştır. Öğrenciler, ön testte verilen görevle aynı türde ancak farklı basamak sayısına sahip bir ISBN problemine ilişkin programlama görevini, bireysel olarak ve GenAI desteği olmaksızın tamamlamıştır. 

Ölçüm Araçları: Öğrencilerin GenAI tabanlı geri bildirime yönelik algıları, müdahale sonrasında uygulanan yapılandırılmış bir anket aracılığıyla ölçülmüştür. 29 sorudan oluşan anket, 5’li Likert ölçeği (1 = Kesinlikle Katılmıyorum, 5 = Kesinlikle Katılıyorum) kullanılarak hazırlanmıştır. Ölçülen temel değişkenler şunlardır:

• Veri Analizi: Verilerin analizinde çoklu doğrusal regresyon analizleri kullanılmıştır. Analizler, TAM doğrultusunda üç ana ilişkiyi incelemek üzere ayrı ayrı yürütülmüştür:

• Gelecekte tekrardan kullanma niyetinin; kullanışlılığına yönelik algı, kullanım kolaylığına yönelik algı, öznel normlar ve önceki GenAI deneyimi,

• Algılanan kullanışlılığın; kullanım kolaylığına yönelik algı ve öznel normlar,

• Algılanan kullanım kolaylığının; MyBotBuddy’yi kullanırken ne kadar eğlendikleri, araçtan memnuniyet düzeyleri, harcanan çaba, algılanan yeterlik, baskı ve algılanan dışsal kontrol tarafından yordanıp yordanmadığına bakılmıştır. 

• Yazarlar, özellikle örneklem büyüklüğünün sınırlı olması nedeniyle, bazı ilişkilerin istatistiksel olarak anlamlı bulunmasına rağmen yeterli güce sahip olmayabileceğini belirtmektedir.

Temel Bulgular

• Genel Değerlendirme

• Öğrencilerin büyük bir kısmı, çalışmaya katılmadan önce de GenAI tabanlı sohbet botlarıyla deneyime sahip olduğunu belirtmiştir.
  
  
• MyBotBuddy ile etkileşim sonrasında öğrenciler, bu aracı genel olarak kullanımı kolay, faydalı ve keyifli bir öğrenme aracı olarak değerlendirmiştir.
• Öğrenciler, GenAI kullanımı sırasında düşük düzeyde baskı hissettiklerini ifade etmiş; kullanım sürecinde kendilerini desteklenmiş ve kontrol sahibi olarak algılamıştır.
• Kullanım kolaylığına ve kullanışlılığa yönelik algı değişkenlerinde birçok öğrenci yüksek puan vermiştir. Bu durum, öğrencilerin bu boyutları büyük ölçüde olumlu değerlendirdiğini göstermektedir.

• Üretken Yapay Zekâ Aracını Gelecekte Kullanma Niyeti 

• Öğrencilerin MyBotBuddy’yi gelecekte kullanmak istemelerinde en belirleyici unsur, bu aracı ne kadar faydalı buldukları ile ilişkilidir.
• MyBotBuddy’nin programlama öğrenmelerine katkı sağladığını düşünen öğrenciler, bu aracı ileride yeniden kullanmaya daha isteklidir.
• Öğrencilerin arkadaşları ve çevrelerindeki kişilerin GenAI kullanımına olumlu bakması, öğrencilerin bu aracı kullanma isteğini artırmaktadır.
• Buna karşılık, öğrencilerin MyBotBuddy’yi kolay kullanılır bulması ya da daha önce GenAI araçlarını kullanmış olması, gelecekte kullanma isteğini tek başına artırmamaktadır.
• Yapılan ek analizler (bootstrap), bu bulguların rastlantısal olmadığını ve tutarlı olduğunu göstermektedir.

• Kullanışlılığa Yönelik Algı

• Öğrenciler için MyBotBuddy’nin faydalı olup olmadığı, büyük ölçüde bu aracı kullanırken zorlanıp zorlanmamalarına bağlıdır.
• MyBotBuddy’nin kullanımını kolay bulan öğrenciler, aynı zamanda bu aracı daha faydalı olarak değerlendirmiştir.
• Çevredeki kişilerin GenAI hakkındaki görüşleri, öğrencilerin MyBotBuddy’yi ne kadar faydalı bulduklarını etkilememiştir.
• Bu durum, öğrencilerin GenAI’nin faydasına ilişkin değerlendirmelerini başkalarının görüşlerinden çok kendi deneyimlerine göre yaptıklarını göstermektedir.

• Kullanım Kolaylığı Yönelik Algı

• MyBotBuddy’yi keyifli bulan öğrenciler, bu aracı aynı zamanda daha kolay kullanılabilir olarak değerlendirmiştir.
• Aracı kullanırken az çaba harcadığını düşünen ve kullanım sürecinde kendini desteklenmiş hisseden öğrenciler, MyBotBuddy’yi daha kolay kullanıldığını belirtmiştir.
• Buna karşılık, öğrencilerin bu aracı kullanmaktan ne kadar memnun oldukları, kendilerini ne kadar yeterli hissettikleri, kullanım sırasında ne kadar baskı yaşadıkları MyBotBuddy’yi kolay kullanılıp kullanılmadığına dair değerlendirmelerini anlamlı biçimde etkilememiştir.
• Yapılan ek analizler, kullanım kolaylığı açısından en belirleyici unsurun “keyif alma” olduğunu doğrulamıştır.

• Bulguların Genel Örüntüsü

• Bulgular, Teknoloji Kabul Modeli’nin temel varsayımlarıyla büyük ölçüde uyumludur.
• Öğrencilerin GenAI tabanlı bir geri bildirim aracını benimsemesinde “İşe yarıyor mu?” sorusu temel belirleyicidir.
• Kullanım kolaylığı, öğrencilerin bu aracı kullanmak istemelerini doğrudan değil, aracı ne kadar faydalı buldukları üzerinden dolaylı olarak etkilemektedir.
• Öğrenciler çevrelerinden etkilenmekle birlikte, GenAI’nin değerine ilişkin değerlendirmelerini esas olarak kendi deneyimlerine dayanarak yapmaktadır.

Sonuç

Bu çalışma, programlama öğreniminde kullanılan GenAI tabanlı bir geri bildirim aracının (MyBotBuddy) benimsenmesinde en belirleyici unsurun, öğrencilerin bu aracı ne kadar faydalı buldukları olduğunu göstermektedir. Öğrencilerin MyBotBuddy’yi gelecekte tekrar kullanma isteği, bu aracın öğrenmelerine somut bir katkı sağladığını düşünüp düşünmemelerine bağlıdır. Bulgular, aracı kullanım kolaylığının tek başına yeterli olmadığını ortaya koymaktadır. Aracın kolay kullanılıyor olması önemlidir; ancak öğrenciler için asıl belirleyici olan, bu kolaylığın aracı daha faydalı hâle getirip getirmediğidir. Bu süreçte, MyBotBuddy’yi kullanmanın keyifli bir deneyim sunması, kullanım kolaylığı algısını güçlendiren temel unsur olarak öne çıkmaktadır.

Öte yandan, öğrencilerin çevrelerindeki kişilerin GenAI kullanımına yönelik tutumları, aracı kullanma isteğini etkilese de, GenAI’nin değerine ilişkin değerlendirmeler büyük ölçüde öğrencilerin kendi deneyimlerine dayanmaktadır. Genel olarak sonuçlar, GenAI tabanlı geri bildirim araçlarının eğitimde etkili biçimde kullanılabilmesi için yalnızca teknik olarak çalışmasının değil, öğrenciler tarafından anlamlı, işe yarar ve keyifli bulunmasının belirleyici olduğunu göstermektedir.

Kaynak: Khor, E. T., Chan, L., Koh, E., & Seow, P. (2025). Exploring students’ perceptions of generative AI-generated feedback in learning programming. Educational Psychology, 1-33. https://doi.org/10.1080/01443410.2025.2564894