Yediye Beş Kala Söyleşileri, Prof. Dr. Halil Berktay’ın Sunumuyla Başladı

Sosyal bilimlerin farklı disiplinlerinden uzmanları, lisansüstü araştırmacılarla buluşturmayı hedefleyen “Yediye Beş Kala Söyleşileri”, 25 Aralık Perşembe günü ilk oturumuyla başladı. Enstitü Sosyal Lisansüstü Araştırmalar Kütüphanesinde düzenlenen etkinliğin ilk konuğu Prof. Dr. Halil Berktay oldu.

“Avrupa merkezcilik nedir? Nasıl üstesinden gelinir?” sorusunun tartışıldığı oturumda Berktay, Avrupa merkezciliği 14. yüzyıldan günümüze uzanan, Batı’nın maddi ve fiilî yükselişine eşlik eden bir “üstünlük ideolojisi” ve “zihinsel bir konstrüksiyon” olarak tanımladı. Sunumunda Avrupa merkezciliğin tarihsel ve ekonomik süreçlerin sonucunda gelişen bir ideolojik yapı olduğunu vurgulayan Berktay, bu dönüşümü “yatay bir dünyadan dikey bir dünyaya geçiş” olarak kavramsallaştırdı.

Berktay’a göre 1500 öncesi “yatay dünya”, Çin, Hindistan, İslam Alemi ve Avrupa gibi farklı uygarlıkların kendi coğrafi nişlerinde hâkimiyet sürdürdüğü, aralarındaki temasların (ticaret veya savaş) birbirlerinin iç yapılarını dönüştürmeye yetmediği çok merkezli bir düzeni ifade ediyordu. Ancak 19. yüzyıla gelindiğinde bu dengeli düzlem, Avrupa’nın bilimsel ve askerî yükselişiyle dikey ve hiyerarşik bir yapıya evrildi. Böylece yatay düzlemdeki kültürel farklılık, dikey düzlemde sistematik bir üstünlük ve tahakküm ilişkisine dönüştü.

Bu tahakküm ilişkisinin ve Avrupa merkezciliğin akademideki tezahürlerine değinen Berktay, bu yaklaşımın aşılmasında yalnızca kolonyalizm eleştirisi yapmanın veya suçlamalarda bulunmanın yeterli olmayacağını savundu. Kendi çalışmalarından örnekler vererek özellikle Küresel Güney ülkelerindeki akademisyenlerin alanlarında güçlü ampirik araştırmalar yapmaları ve somut alternatifler üretmeleri hâlinde çözümün mümkün olabileceğini vurguladı. Berktay, bu tekelin çözülme sürecini 1945 sonrasının değişen küresel dinamikleriyle ilişkilendirdi. Dekolonizasyon süreciyle birlikte Batı dışı toplumlara dair bilgi üretiminin çeşitlenmesi ve eş zamanlı olarak Amerikan akademisinde Siyahiler ve Hispanikler gibi grupların Beyaz Anglosakson Protestan (WASP) tarih anlatısını sorgulamaya başlaması, Avrupa merkezciliğin hâkimiyetinde ciddi bir kırılma yarattı.

Etkinlik, lisansüstü araştırmacıların sorularının yanıtlandığı soru-cevap bölümüyle sona erdi. Yediye Beş Kala Söyleşileri, sosyal bilimlerdeki kritik tartışmaları uzman konuklarla ele almaya devam edecek.