Verilerin Ardındaki Hikâyeyi Okumak: Eğitim Araştırmalarında Veri Okuryazarlığı Ders Serisi Sona Erdi

Enstitü Sosyal Araştırma ve Strateji Programı (ESAS) kapsamında yürütülen “Eğitim Araştırmalarında Veri Okuryazarlığı” eğitimi 7 Mayıs 2026 tarihinde tamamlandı. Enstitü Sosyal Genel Koordinatörü Dr. İpek Coşkun Armağan tarafından verilen üç haftalık ders serisinde, eğitim araştırmalarında ulusal ve uluslararası istatistiki verilerin oluşturulma süreçleri ve kriterleri ile bu verilerin ülkelerin eğitim politikaları üzerindeki etkileri tartışıldı. Bu çerçevede, ulusal ve uluslararası ölçme ve değerlendirme araştırmalarından (PISA, TIMSS, PIRLS) elde edilen bulguların veri ve kanıta dayalı politika geliştirme süreçlerindeki rolü ile politika yapımına sunduğu katkılar irdelendi.  

“Eğitimde Veri ve Kanıta Dayalı Politika Geliştirmenin Önemi” başlıklı ilk oturumda, eğitim araştırmalarında veri okuryazarlığının temel kavramları ele alınarak veri ve kanıta dayalı politika geliştirme yaklaşımının eğitim sistemleri açısından önemi tartışıldı. Eğitimde verinin ve kanıtın bulunmadığı durumlarda manipülasyon riskinin artabileceğine dikkat çeken Armağan, veri temelli karar alma süreçlerinin eğitim politikalarının daha sağlıklı biçimde oluşturulmasına katkı sunduğunu vurguladı. Veri ve kanıta dayalı yaklaşımın ne ifade ettiği çeşitli örnekler üzerinden açıklanırken, eğitim sisteminin tarihsel gelişimi ile Türkiye’de eğitim araştırmalarının gelişim sürecine de değinildi. Ders kapsamında boylamsal verinin ne olduğu ve eğitim politikalarının etkilerini değerlendirmedeki önemi ele alındı. Armağan Türkiye’de bu alanda veri eksiklikleri olduğunu belirterek politikaların uzun vadeli sonuçlarının incelenebilmesi için veri araştırmalarındaki istikrarın elzem olduğu üzerinde durdu. Ayrıca Armağan, istatistiklerin her zaman gerçeği bütünüyle yansıtmayabileceğini ve verilerin ancak bağlamları içerisinde anlam kazandığını ifade etti. Eğitim politikası yazımında değerlendirilebilecek araştırma konularının da tartışıldığı oturumda, boylamsal ve kesitsel araştırma desenlerinin yanı sıra nitel, nicel ve karma yöntemler tanıtıldı. Oturumun sonunda katılımcıların soruları yanıtlanırken, genç araştırmacıların güçlü bir yöntem bilgisine sahip olmalarının ve düzenli olarak araştırma raporları takip etmelerinin önemi vurgulandı. Bu doğrultuda Taylor & Francis, Springer, Elsevier, SAGE Publications, PubMed, DergiPark ve Google Scholar gibi akademik platformlar katılımcılara tavsiye edildi. 

“Ulusal Eğitim Verilerine Bakış” başlıklı eğitimin ikinci oturumunda, suça sürüklenen çocuklar, çocukların bilişim teknolojileri ve sosyal medya kullanım alışkanlıkları ile dijital yetkinlikleri arasındaki ilişki ve Türkiye’deki doğum ile boşanma eğilimleri gibi güncel örnekler üzerinden kanıta dayalı araştırma verilerinin politika yapım süreçlerinde nasıl kullanılabileceği tartışıldı. Armağan, politika geliştirme sürecinde yapılan araştırma analizlerinde verilerin, üretildikleri bağlam, karşılaştırıldıkları örneklem ve dayandıkları kaynaklar üzerinden değerlendirilmesi gerektiği üzerinde durdu. Emniyet güçlerine getirilen çocuklara ilişkin veriler üzerinden yürütülen değerlendirmelerde, mutlak sayılardan çok nüfus içindeki oransal değişimlerin daha anlamlı bir okuma sunduğu görüldü. Bu noktada, farklı ülkeler arasında yapılan karşılaştırmaların ancak benzer toplumsal ve demografik koşullar dikkate alındığında anlam kazanabileceği, tek bir kurumun verilerine dayanmanın ise tabloyu eksik bırakabileceği konuşuldu. Çocukların dijital teknolojilerle ilişkisine dair veriler incelenirken, dijital araçları yoğun kullanmanın her zaman dijital yetkinlik anlamına gelmediği örneklerle ortaya kondu. Ayrıca teknoloji kullanım biçimleri ile dijital beceriler arasında önemli farklar bulunduğuna dikkat çekildi. Doğurganlık ve boşanma oranlarına ilişkin veriler üzerinden toplumsal dönüşümlerin hangi göstergeler aracılığıyla izlenebileceği ve bu değişimlere karşı nasıl politikalar geliştirilebileceği katılımcılarla tartışıldı. 

“Verilerden Politika Geliştirme Stratejileri” başlıklı üçüncü oturumda, Enstitü Sosyal Araştırmacısı Nursen Tekgöz tarafından, Enstitü Sosyal bünyesinde yürütülen “Türkiye’de Demografik Dönüşüm”, “Türkiye’de Dijital Kumar: Görünüm, Dinamikler ve Mücadele Stratejileri” ve “Dijital Çağda Aile: Yeni Nesil Bağlar ve Dinamikler” başlıklı projeler üzerinden araştırma tasarımı, örneklem seçim kriterleri ve veri analiz süreçlerine ilişkin paylaşımlar gerçekleştirildi. “Veri okuryazarlığı sayıların ötesindeki hikâyeyi görebilmek adına önem taşımaktadır.” diyen Tekgöz, nüfus çalışmalarında bir grafiğin ortaya koyduğu verilerin arkasındaki demografik dönüşümlerin de dikkate alınması gerektiğini vurguladı. Oturumda, aile yapısındaki dönüşümler, bireyselleşme eğilimleri, doğurganlık oranları ve toplumsal dayanışma mekanizmaları arasındaki ilişki, farklı veri setleri ve örnekler üzerinden incelendi. 

Üç hafta süren eğitim boyunca verilerin nasıl üretildiği, hangi bağlamlarda anlam kazandığı ve politika süreçlerine nasıl taşındığına ilişkin tartışmalar, katılımcıların araştırma ve analiz süreçlerine daha eleştirel yaklaşmalarını sağladı. Eğitim verilerinden demografik dönüşümlere uzanan örnekler, sayıların ardındaki toplumsal dinamikleri görünür kılarken, farklı veri kaynaklarıyla çalışmanın ve karşılaştırmalı okumanın önemini de ortaya çıkardı. Böylece eğitim serisi, veri okuryazarlığını teknik bir becerinin ötesine taşıyan ve verilerle kurulan ilişkiyi yeniden şekillendiren ortak bir öğrenme zeminiyle tamamlandı.