Aile ve Nüfus On Yılı Politika Önerileri Çalıştayda Ele Alındı 

Enstitü Sosyal, 2026-2035 dönemini kapsayan “Aile ve Nüfus On Yılı” çerçevesinde aile ve nüfus alanında yürüttüğü demografi araştırmalarının bulgularını ve bu bulgulardan hareketle geliştirdiği politika önerilerini, 20 Ağustos 2026 tarihinde ev sahipliği yaptığı çalıştayda uzmanların müzakeresine açtı. Mevcut politika önerilerinin uygulanabilirliğinin güçlendirilmesi ve yeni politika önerilerinin geliştirilmesi amacıyla düzenlenen “Aile ve Nüfus On Yılına Başlarken: İmkânlar, Riskler ve Politika Önerileri” başlıklı çalıştayda, aile ve nüfus politikalarının karşı karşıya olduğu imkân ve riskler değerlendirildi. 

Demografik Tablo ve On Yıllık Politika Çerçevesi Tartışmaya Açıldı 

Enstitü Sosyal Genel Koordinatörü Dr. İpek Coşkun Armağan açılış konuşmasında konunun önemine şu sözlerle değindi: “Aile odaklı çalışmalar için ilan edilen 10 yıllık süreci, bu dönemin nasıl yapılandırılması gerektiğine dair çok boyutlu girişimleri beraberinde getiriyor. Bu kritik süreçte bizler de sorumluluk alarak küresel örnekleri eğitim ve iletişim boyutlarıyla derinlemesine incelediğimiz kapsamlı bir çerçeve hazırladık. İlan edilen ‘Aile On Yılı’ vizyonunun yapılandırılması sürecinde hazırlanan bu çalışma, küresel uygulamalar, eğitim ve iletişim boyutlarını içeren analitik bir çerçeve sunuyor.” 

Enstitü Sosyal uzman araştırmacısı Doç. Dr. Talip Yiğit, “Aile ve Nüfus On Yılı Politika Önerileri” başlıklı sunumunda Türkiye’de toplam doğurganlık hızının 2025 itibarıyla 1,42 seviyesine gerilediğini, bunun nüfus yenilenme eşiği olan 2,10’un belirgin biçimde altında kaldığını ve demografik yapı, sosyal politika ile ekonomik sürdürülebilirlik açısından kritik riskler doğurduğunu vurguladı. Enstitü Sosyal tarafından bu tabloya yanıt olarak geliştirilen politika çerçevesinin dil ve söylem inşasıyla başlayıp güven, fonksiyon ve sürdürülebilirlik inşası aşamalarından geçerek nitelik inşasıyla sonuçlanan ikişer yıllık beş dönemde kurgulandığını aktaran Yiğit, çerçevenin amacını şu sözlerle özetledi: “Bu çerçeve, doğurganlık sorununu yalnızca belirli bir istatistiksel hedefe ulaşma ya da mekanik bir nüfus planlaması meselesi olarak ele almıyor. Temel amacımız, ebeveynliği dışarıdan dayatılan bir sorumluluk olmaktan çıkararak güvenli ve destekleyici bir yaşam deneyimine dönüştürmek.” Yiğit, kurulacak bu toplumsal ekosistemin, bireyler üzerinde doğurganlık baskısı oluşturmayacağını, çocuk sahibi olmayı mümkün ve sürdürülebilir kılan güvenli, öngörülebilir ve destekleyici bir altyapı sunmayı öncelediğini vurguladı.

Katılımcılar, dört oturum hâlinde yürütülen tematik çalışmalarda Enstitü Sosyalin aile ve nüfus araştırmalarının çıktısı mahiyetindeki mevcut politika önerilerini değerlendirdi. Bu bağlamda geliştirilmesi gereken alanlar, gerekli görülen yeni öneriler ortaya kondu ve uygulamaya yönelik katkılar paylaşıldı. 

NEET, Gençlik ve İstihdam: Yapısal Engeller ve Değer Dönüşümü 

NEET, Gençlik ve İstihdam oturumunda gençlerin eğitimden istihdama geçiş süreçleri, NEET gençler, genç istihdamı, aile ve istihdam ilişkisi ile iş ve aile hayatının birlikte yürütülmesine ilişkin politika önerileri ele alındı. Bu bağlamda eğitim-istihdam sürecindeki yapısal engeller ve aile kurmayı etkileyen değer dönüşümlerine dikkat çekildi. Yükseköğretim ile iş gücü piyasası arasındaki uyumsuzluk, uzun eğitim sürelerinin aile kurmayı geciktirmesi ve eğitim sisteminin gençler üzerinde yarattığı bilişsel aşırı yük oturumun temel gündem başlıkları arasında yer aldı.

Katılımcılar, ideal ebeveynlik beklentisinin çocuk sahibi olmayı ertelediğini, kuşaklar arası değer aktarımının zayıfladığını ve eşler arasında eğitim ya da gelir eşitliğinden çok vizyon uyumunun belirleyici hâle geldiğini belirtti. Yüksek düğün maliyetleri, esnek çalışma düzenlemelerinin yetersizliği, mazeret izinlerinin kısıtlılığı ve kreş erişimindeki eksiklikler ise aile kurmanın önündeki engeller olarak öne çıktı. 

Eğitim, Değer ve İnanç: Aile Algısının Dönüşümü

Eğitim, Değer ve İnanç oturumunda eğitim, aile içi değer aktarımı, manevi ve kültürel hayat, inanç, medya ve iletişim alanlarının aile yapısı ve toplumsal değerler üzerindeki etkileri tartışıldı. Bu çerçevede aile kurma ve çocuk sahibi olma kararlarını şekillendiren değer dönüşümleri, kuşaklar arası gerilimler ve toplumsal algının nasıl yeniden kurulabileceği ele alındı. Katılımcılar, “az ama nitelikli çocuk” anlayışının onlarca yıllık bir algı inşasının ürünü olduğuna dikkat çekti; 1960-70’li yıllarda okul müfredatlarına yerleşen “İdeal aile iki çocuklu ailedir” normundan bu yana toplumsal beklentilerin sistematik biçimde dönüştürüldüğü vurgulandı. Şehirleşmeyle birlikte çocuk yetiştirmenin giderek sofistike ve kaygı üretici bir göreve dönüşmesinin ise mükemmel ebeveynlik beklentisiyle birleşerek aile kurma kararını sürekli ertelediği öne çıkan saptamalar arasında yer aldı.

Çok çocuk sahibi olmaya ilişkin negatif hafıza aktarımı ve anneliğe atfedilen aşırı anlam, kuşaklar arası gerilimin temel görünümleri olarak değerlendirildi. 

İç Göç, Barınma ve Yerel Yönetimler: Aile Politikası Bağlamında Mekânsal Planlama

İç Göç, Barınma ve Yerel Yönetimler oturumunda iç göç, kentleşme ve barınma koşullarının aile kurma, evlilik ve ebeveynlik süreçleri üzerindeki etkileri ele alındı. Kentleşmenin doğurganlık üzerindeki yapısal etkileri, aile dostu şehirlerin inşasındaki eksiklikler ve kırsal kalkınmanın demografik sürdürülebilirlik açısından taşıdığı önem bu oturumda öne çıkan konular arasında yer aldı. TÜİK verilerine göre, Türkiye’de her yıl yaklaşık 2,5 milyon kişinin iller arası göç ettiğine dikkat çeken katılımcılar, kentteki doğurganlık hızının 1,33, kırsaldaki doğurganlık hızının ise 1,75 olduğunu ancak her ikisinin de nüfus yenilenme eşiğinin altında kaldığını vurguladı. Kentleşmeyle birlikte yükselen yaşam maliyetlerinin iş-aile dengesini bozduğu, çalışan bireylerin aile üyelerine günde ortalama 1 saat 20 dakika vakit ayırabildiği ve bu durumun ikinci ile üçüncü çocuk kararlarını doğrudan olumsuz etkilediği öne çıkan değerlendirmeler oldu. 

Katılımcılar, mevcut konut ve şehir planlamasının çocuklu ailelerin ihtiyaçlarını gözetmediğini ve mekânsal planlamalarda aile düzenlerinin yeterince hesaba katılmadığını vurguladı. Köy okullarının kapatılmasının kırsalı boşalttığı ve bu sürecin etkilerinin hâlâ aşılamadığı da dile getirilen önemli saptamalar arasında yer aldı. Kırsal kalkınma açısından ise 1940’lardan bu yana kırsal modernleşme konusunda kafa yorulduğu ancak ülke ölçeğinde tutarlı bir yerleşim stratejisinin hâlâ oluşturulamadığı vurgulandı. Katılımcılar, 5-10 bin nüfuslu ilçelerin temel hizmetlere erişim sağlasa da tam anlamıyla şehir niteliği taşımadığına dikkat çekerek bu yerleşim birimlerinin kültürel ve sosyal imkânlar açısından da güçlendirilmesi gerektiğini öne çıkardı. Altyapı ve iyileştirme çalışmalarıyla kırda yaşarken kentsel bir yaşamı deneyimlemenin mümkün kılınabileceğini vurgulayan katılımcılar, köye dönüş gibi romantik bir söylemden değil, kır-kent arasındaki yaşam kalitesi farkını kapatan yeni yerleşim modellerinden söz ettiklerinin altını çizdi. Katılımcılar, doğurganlık politikalarının yalnızca kadın ve anneye odaklanmak yerine aileyi bir bütün olarak ele alan bütüncül bir yaklaşımla kurgulanması gerektiğinin de altını çizdi. 

Sağlık ve İyi Oluş: Doğum Korkusundan Sistem Sorunlarına 

Sağlık ve İyi Oluş oturumunda koruyucu sağlık hizmetleri, anne-çocuk sağlığı, yaşlılık, ruh sağlığı, sağlıklı yaşam ve iyi oluş başlıkları değerlendirildi. Gebelik ve doğum süreçlerinde kadınların karar alma süreçlerine katılımının güçlendirilmesi, doğum korkusu ve kaygılarının azaltılması, güven ve pozitif sağlık algısının desteklenmesi ile sağlık okuryazarlığının geliştirilmesine yönelik öneriler tartışıldı. Katılımcılar, temel sorunun doğum sayısında değil, çocuk sayısında olduğuna dikkat çekti; doğurganlık hızındaki düşüşün insanların çocuk istemediği için değil, zaman ve koşullar nedeniyle çocuk sahibi olamadığı için yaşandığını vurguladı. Olumsuz doğum deneyimlerinin aktarımının kısır döngü yarattığı, metropollerde doğumun zorluğunu konuşmanın modernlik göstergesi hâline geldiği ve Türkiye’nin OECD’de sezaryen oranında birinci sıraya yükselmesinin ardında doktor merkezli doğum anlayışı ile kadının doğumun nesnesi konumuna indirgenmesi gibi yapısal etkenlerin yattığı dile getirildi. Katılımcılar, Dünya Sağlık Örgütünün artık sağlıklı doğumu annenin doğumdan memnun ayrılması olarak tanımladığına dikkat çekerek doğum hazırlık eğitimlerinin devlet destekli ve yaygın biçimde sunulmasını ve doğum evlerinin yaygınlaştırılmasını öncelik verilmesi gereken politika alanları olarak öne çıkardı.

Çocuk doğduktan sonra çift uyumunun zayıflaması, büyük ailenin çözülmesiyle birlikte sosyal desteğin erimesi, erkek infertilitesindeki ciddi düşüş ve psikososyal durumun fizyolojiyi doğrudan etkilemesi değerlendirmeler arasında yer aldı. Katılımcılar, çalışan kadınların geliri olduğu gerekçesiyle sosyal haklardan yararlanamamasına dikkat çekerek çocuk desteğinin gelire değil, çocuk sayısına göre belirlenmesi gerektiğini vurguladı.

Çalıştay boyunca yürütülen oturumlar, aile kurma ve çocuk sahibi olma kararlarının ekonomik koşullarla sınırlı tutulamayacağını, demografik dönüşümün ardında değer dönüşümü, kuşaklar arası gerilim, mekânsal planlama eksiklikleri ve sağlık sistemi sorunları gibi çok katmanlı dinamiklerin yattığını ortaya koydu. Doğurganlık politikalarının yalnızca kadın ve anneyi değil, aileyi bir bütün olarak ele alan bütüncül bir yaklaşıma dayanması gerektiği birden fazla oturumda dile getirilen ortak bir tespit oldu. Ayrıca bölgesel farklılıklara duyarlı, uzun vadeli ve kurumsal süreklilik taşıyan bir politika çerçevesine ihtiyaç duyulduğu değerlendirildi. Öneriler arasında nüfusun azalmasına odaklanan kaygı dilinin yerini aile yaşamının niteliğini, dayanışmasını ve olumlu deneyimlerini öne çıkaran bir iletişim yaklaşımının alması gerektiği de özellikle vurgulandı. 

Çalıştayda ortaya konan değerlendirmeler ve politika önerilerinin çıktıları ilerleyen günlerde Enstitü Sosyalin araştırmaları kapsamında kamuoyuyla paylaşılacak.